İnternet kabelləri hədəfdə: İranın təhdidləri qlobal şəbəkə üçün nə deməkdir?

İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Möhsün Rəzayi ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranın müharibəyə son qoyulması ilə bağlı təklifinə cavab vermədiyini və danışıqların dayandırıldığını bildirib. O, hərbi qarşıdurma baş verəcəyi təqdirdə kommunikasiya kabellərinin, məlumat mərkəzlərinin və süni intellekt infrastrukturunun hədəfə çevrilə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Rəzayinin açıqlaması Yaxın Şərqdə gərginliyin artdığı bir vaxtda rəqəmsal infrastrukturun da mümkün münaqişənin hədəfləri sırasına daxil ola biləcəyini göstərir.
ABŞ və İsrailin İrana qarşı yeni hərbi əməliyyatlara başlaya biləcəyi ilə bağlı xəbərlərin intensivləşdiyi bir şəraitdə bu təhdidlər xüsusi diqqət çəkir. İranın mümkün cavab addımlarından biri sualtı internet kabellərinin və regionun rəqəmsal infrastrukturunun hədəfə alınması ola bilər. Bəs belə bir ssenari reallaşarsa, nəticələri nə qədər genişmiqyaslı olar? Bu, qlobal internetin fəaliyyətinə son qoya bilərmi, yoxsa əsas zərbə Yaxın Şərqin rəqəmsal əlaqələrinə dəyər?
İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, sualtı internet kabellərinə qarşı mümkün hücumun əsas nəticəsi dünya internetinin tamamilə dayanmasından daha çox, ayrı-ayrı regionlarda bağlantının zəifləməsi, məlumat ötürülməsinin çətinləşməsi və rəqəmsal xidmətlərdə fasilələrin yaranması ola bilər. Bu baxımdan iki istiqamət xüsusi diqqət çəkir: Hörmüz boğazı və Qırmızı dənizdə yerləşən Babül-Məndəb boğazı.
Hörmüz boğazı İranın coğrafi mövqeyinə görə strateji əhəmiyyət daşıyan ərazilərdən biridir. Bu su hövzəsindən Fars körfəzi ölkələrini beynəlxalq şəbəkələrə bağlayan bir neçə sualtı telekommunikasiya kabeli keçir. Həmin xətlərin zədələnməsi Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Bəhreyn, Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanının bəzi hissələrində internet bağlantısına, bank əməliyyatlarına, məlumat mərkəzlərinə və bulud xidmətlərinə təsir göstərə bilər.
Bununla belə, riskin miqyasını düzgün qiymətləndirmək vacibdir. Hörmüz boğazından keçən kabellərin sıradan çıxması, ilk növbədə, Fars körfəzi ölkələrinin beynəlxalq şəbəkələrə çıxışını çətinləşdirə və alternativ marşrutlara düşən yükü artıra bilər. Lakin bu ərazidəki kabellərin zədələnməsi öz-özlüyündə qlobal internetin çökməsi demək deyil. Müasir internet infrastrukturu müxtəlif marşrutlar üzərindən işlədiyindən trafikin müəyyən hissəsini alternativ xətlərə yönləndirmək mümkündür.
Daha geniş coğrafiyaya təsir göstərə biləcək risklərdən biri Qırmızı dənizdə, xüsusilə Yəmən sahillərində yerləşən Babül-Məndəb boğazı ətrafında yaranan təhlükə ilə bağlıdır. Bu istiqamət Avropa, Asiya və Yaxın Şərq arasında məlumat ötürülməsini təmin edən mühüm sualtı kabel marşrutlarının bir hissəsidir. Burada bir neçə kabelin eyni vaxtda sıradan çıxması beynəlxalq məlumat axınını çətinləşdirə, internet bağlantısında gecikmələri artıra və bəzi rəqəmsal xidmətlərdə fasilələrə səbəb ola bilər.
Mənim qənaətimə görə, Babül-Məndəb istiqamətindəki təhlükəsizlik vəziyyəti mümkün ssenarilərin qiymətləndirilməsi zamanı xüsusi diqqətdə saxlanılmalıdır. Yəməndə husilərin fəaliyyəti və Qırmızı dənizdəki gərginlik bu marşrutun həssaslığını artıran amillərdəndir. Bununla belə, mümkün hücumun məhz bu istiqamətdə baş verəcəyini əvvəlcədən söyləmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Buna görə də belə bir ssenarini qaçılmaz hadisə kimi deyil, nəzərə alınmalı risklərdən biri kimi qiymətləndirmək daha düzgündür.
Sualtı kabellərin sıradan çıxması ilə bağlı əsas problemlərdən biri də onların nə qədər müddətə bərpa ediləcəyidir. Adi şəraitdə belə, zədələnmiş kabelin təmiri xüsusi gəmilər, texniki avadanlıq və əlverişli dəniz şəraiti tələb edir. Hərbi münaqişə zamanı isə təmir gəmilərinin təhlükəli ərazilərə daxil olması və işlərin təhlükəsiz həyata keçirilməsi çətinləşə bilər. Bu, bərpa müddətini uzadaraq rəqəmsal infrastruktura dəyən zərərin təsirlərini daha da ağırlaşdıra bilər.
Belə vəziyyət bank sistemlərindən beynəlxalq ticarətə, rəqəmsal platformalardan məlumat mərkəzlərinə və süni intellekt xidmətlərinə qədər bir çox sahədə əlavə problemlər yarada bilər. Xüsusilə bir neçə kabelin eyni vaxtda sıradan çıxması şəbəkələrin ehtiyat imkanlarını məhdudlaşdıra və alternativ xətlərin həddindən artıq yüklənməsinə səbəb ola bilər. Alternativ marşrutların mövcudluğu bütün pozuntuların nəticəsiz ötüşəcəyinə zəmanət vermir. Əgər zədələnən xətlərin ötürdüyü məlumat həcmi böyükdürsə, digər marşrutlar yaranan yükü tam qarşılamaqda çətinlik çəkə bilər.
İranın Hörmüz boğazı ətrafındakı sualtı kabelləri hədəfə alması ilk növbədə Körfəz ölkələri üçün ciddi rəqəmsal təhlükə yarada bilər. Qırmızı dənizdə də genişmiqyaslı pozuntular baş verərsə, nəticələr daha böyük coğrafiyaya yayıla və beynəlxalq məlumat axınında əlavə çətinliklər yarada bilər. Lakin bu ssenarilərin heç biri avtomatik olaraq qlobal internetin tamamilə dayanması demək deyil. Daha real risk ayrı-ayrı regionlarda bağlantının zəifləməsi, məlumat ötürülməsində gecikmələrin artması, bəzi xidmətlərin fəaliyyətində fasilələrin yaranması və təmir prosesinin uzanmasıdır.
Möhsün Rəzayinin açıqlaması bir məqamı da ön plana çıxarır: müasir münaqişələrdə strateji infrastruktur anlayışı artıq yalnız hərbi obyektləri, enerji mənbələrini və nəqliyyat yollarını əhatə etmir. Sualtı internet kabelləri, məlumat mərkəzləri və süni intellekt infrastrukturu da iqtisadi və texnoloji təhlükəsizliyin mühüm elementlərinə çevrilib. Bu obyektlərə qarşı mümkün hücumlar hərbi qarşıdurmanın nəticələrini döyüş meydanından kənara çıxararaq beynəlxalq iqtisadiyyata və gündəlik rəqəmsal həyata təsir göstərə bilər.
Beləliklə, Yaxın Şərqdə mümkün hərbi eskalasiyanın nəticələri rəqəmsal dünyaya da yayıla bilər. Təhlükənin miqyasını müəyyən edən əsas amillər hansı infrastrukturun zədələnməsi, alternativ marşrutların nə dərəcədə işlək olması və bərpa işlərinin nə qədər tez həyata keçirilməsidir. Qlobal internetin tamamilə dayanması ehtimalından daha çox, ayrı-ayrı regionlarda ciddi bağlantı problemlərinin yaranması və beynəlxalq rəqəmsal xidmətlərin fəaliyyətinin pozulması real risk kimi qiymətləndirilməlidir.

Turan Rzayev-politoloq

Telegramda izləyin