Böyük Qayıdış: tarixi ədalətin bərpası, milli dirçəliş və Azərbaycanın yeni inkişaf strategiyası

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində Böyük Qayıdış prosesi öz miqyasına, siyasi mahiyyətinə və tarixi əhəmiyyətinə görə xüsusi yer tutur. Bu prosesə yalnız işğaldan azad edilmiş ərazilərə keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə köçürülməsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Böyük Qayıdış, ilk növbədə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra qarşıya qoyulan strateji inkişaf modelinin mühüm tərkib hissəsi, tarixi ədalətin təntənəsi və milli dövlətçilik iradəsinin təzahürüdür. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri Azərbaycanın hərbi Zəfərini siyasi, iqtisadi və sosial müstəvidə möhkəmləndirmək istiqamətində atılan ardıcıl addımlardır.

Otuz ilə yaxın davam edən işğal Azərbaycan xalqının taleyində dərin izlər buraxmış, yüz minlərlə insanın doğma torpaqlarından didərgin düşməsinə, şəhər və kəndlərin dağıdılmasına, tarixi-mədəni irsin məhv edilməsinə səbəb olmuşdu. Məcburi köçkünlük problemi təkcə sosial məsələ deyildi. Bu, Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinə, demoqrafik inkişafına, iqtisadi potensialına və ictimai həyatına təsir göstərən ciddi problem idi. Buna baxmayaraq, xalqın doğma torpaqlara qayıdış inamı heç vaxt sarsılmadı. Məhz bu inam Böyük Qayıdışın mənəvi və ideoloji əsasını təşkil etdi.

2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi Qələbə Azərbaycanın qarşısında yeni reallıqlar yaratdı. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qazanılan Zəfər yalnız ərazi işğalına son qoymadı, həm də uzun illər həllini gözləyən məcburi köçkünlərin qayıdışı məsələsini real dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra ölkəmizin bütün ərazisində suverenliyin tam bərpası Böyük Qayıdış prosesinin əhatə dairəsini və strateji əhəmiyyətini daha da artırdı.

Bu gün dövlətin qarşısında duran əsas vəzifə azad edilmiş ərazilərdə yalnız yaşayış evləri tikmək deyil, bütövlükdə müasir həyat standartlarına cavab verən sosial-iqtisadi mühit formalaşdırmaqdır. Çünki qayıdışın davamlılığı insanların həmin ərazilərdə yaşamaq, işləmək, təhsil almaq və gələcək qurmaq imkanlarından birbaşa asılıdır. Bu baxımdan, infrastruktur layihələri, yol-nəqliyyat şəbəkəsinin genişləndirilməsi, enerji və kommunikasiya sistemlərinin qurulması, sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi vahid strategiyanın tərkib hissəsidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilən ağıllı şəhər və ağıllı kənd konsepsiyaları Azərbaycanın bərpa prosesinə ənənəvi yanaşmadan fərqli, innovativ baxışının göstəricisidir. Bu model müasir texnologiyaların, rəqəmsal idarəetmənin, alternativ enerji mənbələrinin və ekoloji standartların tətbiqini nəzərdə tutur. Ağalı kəndinin bərpası və sakinlərin doğma yurdlarına qayıtması bu istiqamətdə mühüm başlanğıc oldu. Sonrakı mərhələlərdə digər şəhər və kəndlərdə aparılan quruculuq işləri Böyük Qayıdışın sistemli və mərhələli xarakter daşıdığını təsdiqləyir.

Analitik baxımdan diqqət çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, Böyük Qayıdışın uğuru tikilən evlərin və salınan yolların sayı ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Əsl nəticə həmin ərazilərdə dayanıqlı iqtisadi və sosial həyatın formalaşması ilə ölçülməlidir. Qayıdan ailələrin məşğulluğunun təmin edilməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin stimullaşdırılması, kənd təsərrüfatının inkişafı, sənaye müəssisələrinin yaradılması və turizm potensialının reallaşdırılması bu strategiyanın əsas istiqamətləridir. İnsanların öz doğma torpaqlarında iqtisadi fəallığa cəlb olunması həm sosial rifahın yüksəlməsinə, həm də bölgələrin uzunmüddətli inkişafına xidmət edir.

Digər mühüm məsələ demoqrafik dirçəlişdir. Uzun illər boş qalmış yaşayış məntəqələrinin yenidən canlanması, ailələrin doğma yurda qayıtması, uşaqların həmin torpaqlarda böyüməsi və yeni nəsillərin formalaşması milli varlığın davamlılığı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mənada, məktəblərin, uşaq bağçalarının, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələrinin yaradılması Böyük Qayıdışın sosial mahiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Qarabağda həyatın yenidən qurulması yalnız fiziki infrastrukturun deyil, ictimai münasibətlərin, mədəni mühitin və sosial əlaqələrin də bərpasını tələb edir.

Bununla belə, qarşıda duran problemlər və çağırışlar da kifayət qədər ciddidir. Xüsusilə mina təhlükəsi təhlükəsiz qayıdışın qarşısında dayanan ən mühüm maneələrdən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi böyük maliyyə, texniki və insan resursları tələb edir. Minatəmizləmə tədbirlərinin sürətləndirilməsi yalnız sakinlərin təhlükəsizliyi deyil, həm də kənd təsərrüfatı, tikinti və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün vacib şərtdir. Bu istiqamətdə beynəlxalq ictimaiyyətin də məsuliyyətli mövqeyi və dəstəyi əhəmiyyətlidir.

Böyük Qayıdışın digər strateji tərəfi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun Azərbaycanın ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasıdır. Bu ərazilərin nəqliyyat-logistika imkanları, kənd təsərrüfatı resursları, turizm potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi ölkənin iqtisadi inkişafına yeni töhfələr verə bilər. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması perspektivi də regionun tranzit imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, azad edilmiş ərazilər təkcə bərpa olunan bölgə deyil, Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayacaq strateji məkandır.

### Böyük Qayıdış: tarixi ədalətin bərpası, milli dirçəliş və Azərbaycanın yeni inkişaf strategiyası

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində Böyük Qayıdış prosesi öz miqyasına, siyasi mahiyyətinə və tarixi əhəmiyyətinə görə xüsusi yer tutur. Bu prosesə yalnız işğaldan azad edilmiş ərazilərə keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə köçürülməsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Böyük Qayıdış, ilk növbədə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra qarşıya qoyulan strateji inkişaf modelinin mühüm tərkib hissəsi, tarixi ədalətin təntənəsi və milli dövlətçilik iradəsinin təzahürüdür. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri Azərbaycanın hərbi Zəfərini siyasi, iqtisadi və sosial müstəvidə möhkəmləndirmək istiqamətində atılan ardıcıl addımlardır.

Otuz ilə yaxın davam edən işğal Azərbaycan xalqının taleyində dərin izlər buraxmış, yüz minlərlə insanın doğma torpaqlarından didərgin düşməsinə, şəhər və kəndlərin dağıdılmasına, tarixi-mədəni irsin məhv edilməsinə səbəb olmuşdu. Məcburi köçkünlük problemi təkcə sosial məsələ deyildi. Bu, Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinə, demoqrafik inkişafına, iqtisadi potensialına və ictimai həyatına təsir göstərən ciddi problem idi. Buna baxmayaraq, xalqın doğma torpaqlara qayıdış inamı heç vaxt sarsılmadı. Məhz bu inam Böyük Qayıdışın mənəvi və ideoloji əsasını təşkil etdi.

2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi Qələbə Azərbaycanın qarşısında yeni reallıqlar yaratdı. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qazanılan Zəfər yalnız ərazi işğalına son qoymadı, həm də uzun illər həllini gözləyən məcburi köçkünlərin qayıdışı məsələsini real dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra ölkəmizin bütün ərazisində suverenliyin tam bərpası Böyük Qayıdış prosesinin əhatə dairəsini və strateji əhəmiyyətini daha da artırdı.

Bu gün dövlətin qarşısında duran əsas vəzifə azad edilmiş ərazilərdə yalnız yaşayış evləri tikmək deyil, bütövlükdə müasir həyat standartlarına cavab verən sosial-iqtisadi mühit formalaşdırmaqdır. Çünki qayıdışın davamlılığı insanların həmin ərazilərdə yaşamaq, işləmək, təhsil almaq və gələcək qurmaq imkanlarından birbaşa asılıdır. Bu baxımdan, infrastruktur layihələri, yol-nəqliyyat şəbəkəsinin genişləndirilməsi, enerji və kommunikasiya sistemlərinin qurulması, sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi vahid strategiyanın tərkib hissəsidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilən ağıllı şəhər və ağıllı kənd konsepsiyaları Azərbaycanın bərpa prosesinə ənənəvi yanaşmadan fərqli, innovativ baxışının göstəricisidir. Bu model müasir texnologiyaların, rəqəmsal idarəetmənin, alternativ enerji mənbələrinin və ekoloji standartların tətbiqini nəzərdə tutur. Ağalı kəndinin bərpası və sakinlərin doğma yurdlarına qayıtması bu istiqamətdə mühüm başlanğıc oldu. Sonrakı mərhələlərdə digər şəhər və kəndlərdə aparılan quruculuq işləri Böyük Qayıdışın sistemli və mərhələli xarakter daşıdığını təsdiqləyir.

Analitik baxımdan diqqət çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, Böyük Qayıdışın uğuru tikilən evlərin və salınan yolların sayı ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Əsl nəticə həmin ərazilərdə dayanıqlı iqtisadi və sosial həyatın formalaşması ilə ölçülməlidir. Qayıdan ailələrin məşğulluğunun təmin edilməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin stimullaşdırılması, kənd təsərrüfatının inkişafı, sənaye müəssisələrinin yaradılması və turizm potensialının reallaşdırılması bu strategiyanın əsas istiqamətləridir. İnsanların öz doğma torpaqlarında iqtisadi fəallığa cəlb olunması həm sosial rifahın yüksəlməsinə, həm də bölgələrin uzunmüddətli inkişafına xidmət edir.

Digər mühüm məsələ demoqrafik dirçəlişdir. Uzun illər boş qalmış yaşayış məntəqələrinin yenidən canlanması, ailələrin doğma yurda qayıtması, uşaqların həmin torpaqlarda böyüməsi və yeni nəsillərin formalaşması milli varlığın davamlılığı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mənada, məktəblərin, uşaq bağçalarının, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələrinin yaradılması Böyük Qayıdışın sosial mahiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Qarabağda həyatın yenidən qurulması yalnız fiziki infrastrukturun deyil, ictimai münasibətlərin, mədəni mühitin və sosial əlaqələrin də bərpasını tələb edir.

Bununla belə, qarşıda duran problemlər və çağırışlar da kifayət qədər ciddidir. Xüsusilə mina təhlükəsi təhlükəsiz qayıdışın qarşısında dayanan ən mühüm maneələrdən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi böyük maliyyə, texniki və insan resursları tələb edir. Minatəmizləmə tədbirlərinin sürətləndirilməsi yalnız sakinlərin təhlükəsizliyi deyil, həm də kənd təsərrüfatı, tikinti və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün vacib şərtdir. Bu istiqamətdə beynəlxalq ictimaiyyətin də məsuliyyətli mövqeyi və dəstəyi əhəmiyyətlidir.

Böyük Qayıdışın digər strateji tərəfi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun Azərbaycanın ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasıdır. Bu ərazilərin nəqliyyat-logistika imkanları, kənd təsərrüfatı resursları, turizm potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi ölkənin iqtisadi inkişafına yeni töhfələr verə bilər. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması perspektivi də regionun tranzit imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, azad edilmiş ərazilər təkcə bərpa olunan bölgə deyil, Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayacaq strateji məkandır.

Burada dövlətin üzərinə düşən vəzifələrlə yanaşı, cəmiyyətin də məsuliyyəti xüsusi qeyd edilməlidir. Böyük Qayıdış yalnız dövlət qurumlarının həyata keçirdiyi layihələrdən ibarət deyil. Bu prosesdə sahibkarların, investorların, mütəxəssislərin, alimlərin, təhsil və mədəniyyət nümayəndələrinin fəal iştirakı vacibdir. Azad edilmiş ərazilərdə yeni iş yerlərinin yaradılması, yerli istehsalın inkişafı və sosial təşəbbüslərin dəstəklənməsi dövlət siyasətinin nəticələrinin daha da möhkəmlənməsinə imkan verəcək.

Böyük Qayıdışın siyasi mahiyyəti də xüsusi təhlil tələb edir. Azərbaycan öz gücü və siyasi iradəsi hesabına ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra beynəlxalq ictimaiyyətə bir daha nümayiş etdirdi ki, milli maraqların qorunması, suverenliyin təmin olunması və vətəndaşların hüquqlarının bərpası dövlət siyasətinin əsas prioritetləridir. Bu gün Qarabağda aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın müharibədən sonrakı mərhələdə sülhə, inkişafa və regional əməkdaşlığa əsaslanan siyasətinin də göstəricisidir.

Ən əsası, Böyük Qayıdış xalqın tarixi yaddaşının və milli kimliyinin bərpasıdır. Uzun illər doğma yurdlarının həsrəti ilə yaşayan insanların ata-baba torpaqlarına dönməsi, dağıdılmış evlərin yerində yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, şəhərlərin yenidən qurulması Azərbaycan tarixinin mühüm səhifəsidir. Bu qayıdış həm də Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərimizin xatirəsinə, qazilərimizin fədakarlığına və xalqımızın mübarizə əzminə ehtiramın ifadəsidir.

Nəticə etibarilə, Böyük Qayıdış Azərbaycanın hərbi Zəfərdən sonra qarşıya qoyduğu ən mühüm strateji hədəflərdən biridir. Bu prosesin əsl uğuru Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən məskunlaşdırılması ilə yanaşı, həmin ərazilərdə iqtisadi cəhətdən güclü, sosial baxımdan dayanıqlı və müasir həyat standartlarına uyğun cəmiyyətin formalaşdırılmasından asılıdır. Qarabağda qurulan hər bir yaşayış evi, açılan hər bir məktəb, salınan hər bir yol və fəaliyyətə başlayan hər bir müəssisə Azərbaycanın gələcəyinə qoyulan sərmayədir. Böyük Qayıdış tarixi keçmişə dönüş olmaqla yanaşı, müasir Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə doğru irəliləyişidir. Bu, Zəfərin quruculuğa, milli iradənin inkişafa, tarixi ədalətin isə real həyata çevrilməsidir.

Müşfiq Cəfərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin