Başqasının adına olan evdə yaşayan şəxsin hüquqları nələrdir?

Mülkiyyət hüququ şəxsin əmlaka sahib olmaq, ondan istifadə etmək və onun barəsində sərəncam vermək səlahiyyətlərini ifadə edir. İstifadə hüququ isə müəyyən hüquqi əsaslar olduqda başqa şəxsə məxsus yaşayış sahəsində yaşamaq və həmin əmlakdan qanuni qaydada faydalanmaq imkanı yaradır.
Bu iki hüquq eyni anlayış deyil. Şəxsin evdə yaşaması ona avtomatik olaraq həmin əmlakda mülkiyyət payı qazandırmır. Eyni zamanda evin onun adına rəsmiləşdirilməməsi də yaşayışla bağlı bütün hüquqlarını itirməsi demək deyil. Azərbaycan Respublikasının Mənzil Məcəlləsinin 30-cu maddəsi bu məsələnin hüquqi tənzimlənməsində əsas normalardan biridir.
Həmin maddəyə əsasən, yaşayış sahəsinin mülkiyyətçisi ilə birlikdə yaşayan onun həyat yoldaşı, uşaqları və valideynləri qanunla müəyyən edilmiş şərtlər daxilində həmin yaşayış sahəsindən mülkiyyətçi ilə bərabər istifadə etmək hüququna malikdirlər.
Digər qohumlar və mülkiyyətçinin himayəsində olan əmək qabiliyyəti olmayan şəxslər də mülkiyyətçi tərəfindən ailə üzvü kimi yaşayış sahəsinə köçürüldükləri halda bu hüquqi münasibətlərin əhatəsinə daxil edilə bilərlər.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ailə üzvünün yaşayış sahəsindən istifadə hüququnun yaranması üçün həmin evin mütləq onun adına rəsmiləşdirilməsi tələb olunmur.
Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqeyinə görə, Mənzil Məcəlləsinin 30.1 və 30.2-ci maddələrində nəzərdə tutulan ailə üzvlərinin istifadə hüququnun yaranması üçün ayrıca notariat müqaviləsinin bağlanması və həmin hüququn dövlət reyestrində qeydiyyata alınması zəruri deyil. Bu hüquq müvafiq ailə münasibətlərindən və qanunla müəyyən edilmiş şərtlərdən irəli gəlir.
Cəmiyyətdə geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri də yaşayış yeri üzrə qeydiyyatda olmağın həmin evə mülkiyyət hüququ verməsidir. Bu yanaşma hüquqi baxımdan düzgün deyil.
Şəxsin evdə qeydiyyatda olması onun həmin ünvanda yaşayış yeri üzrə inzibati qeydiyyatını təsdiq edə bilər. Lakin bu fakt özlüyündə ona evdə mülkiyyət payı və ya qeyri-məhdud istifadə hüququ qazandırmır.
Eyni zamanda, şəxsin həmin ünvanda qeydiyyatda olmaması da onun istifadə hüququnun mövcud olmadığını avtomatik şəkildə sübut etmir. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı şəxsin evə hansı əsasla köçməsi, mülkiyyətçi ilə münasibətləri, tərəflər arasında razılaşmanın olub-olmaması və faktiki yaşayış halları birlikdə araşdırılmalıdır.
Əgər şəxs evdə mülkiyyətçinin ailə üzvü kimi qanuni əsaslarla yaşayırsa, onun hüquqlarına yalnız mülkiyyətçinin iradəsi əsasında, qanuni əsaslar və müvafiq prosedurlar nəzərə alınmadan xitam verilməsi düzgün deyil.
Digər tərəfdən, şəxs yaşayış sahəsində kirayə müqaviləsi, əvəzsiz istifadə müqaviləsi və ya qanunla tanınan digər hüquqi əsas əsasında yaşayırsa, onun hüquqları müvafiq münasibətləri tənzimləyən qanunvericilik normaları və müqavilə şərtləri ilə müəyyən edilir.
Yaşayış hüququ ilə bağlı mübahisə yarandıqda tərəflər məhkəmə müdafiəsinə müraciət edə bilərlər. Belə hallarda şəxsin hüquqi statusu, yaşayış sahəsindən istifadə əsasları və həmin hüquqa xitam verilməsi üçün qanuni şərtlərin mövcudluğu araşdırılmalıdır.
Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, mülkiyyət hüququ qorunmalıdır. Lakin bu hüquq digər şəxslərin qanunla qorunan yaşayış və istifadə hüquqlarını özbaşına pozmaq imkanı kimi qiymətləndirilə bilməz.
Ən mürəkkəb hüquqi məsələlərdən biri də nikah pozulduqdan sonra keçmiş həyat yoldaşının digər tərəfin adına olan evdə yaşamaq hüququdur.
Mənzil Məcəlləsinin 30.4-cü maddəsinə əsasən, başqa razılaşma olmadıqda, mülkiyyətçi ilə ailə münasibətlərinə xitam verildikdə keçmiş ailə üzvünün həmin yaşayış sahəsindən istifadə hüququ, bir qayda olaraq, saxlanılmır.
Lakin bu məsələni mexaniki şəkildə qiymətləndirmək olmaz. Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqeləri, məhkəmə təcrübəsi, işin konkret halları, tərəflər arasında mövcud razılaşmalar və qanunla qorunan maraqlar nəzərə alınmalıdır.
Burada daha bir mühüm məqam nikah dövründə əldə edilmiş əmlakın hüquqi rejimi ilə bağlıdır. Əgər mənzil nikah müddətində ümumi vəsait hesabına əldə edilibsə, yalnız çıxarışda bir həyat yoldaşının adının göstərilməsi həmin əmlakın avtomatik olaraq onun şəxsi mülkiyyəti olması demək deyil. Bu halda ailə qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun olaraq ümumi birgə mülkiyyət məsələsi də araşdırılmalıdır.
Mənzil Məcəlləsinin 30.2 və 30.3-cü maddələrinə əsasən, mülkiyyətçi ilə birlikdə yaşayan ailə üzvləri yaşayış sahəsindən təyinatı üzrə istifadə etməli, onun saxlanmasını təmin etməli və qanunda nəzərdə tutulan hallarda istifadədən irəli gələn öhdəliklər üzrə mülkiyyətçi ilə birgə məsuliyyət daşımalıdırlar.
Deməli, evdə yaşamaq hüququ həmin əmlaka zərər vurmaq, qonşuların hüquqlarını pozmaq və ya kommunal və digər öhdəliklərdən yayınmaq hüququ vermir.
Hüquqi mübahisələrin həllində aşağıdakı hallar xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
Şəxsin mülkiyyətçi ilə ailə münasibətlərinin olub-olmaması;
Evə hansı hüquqi əsasla köçməsi;
Kirayə və ya əvəzsiz istifadə müqaviləsinin mövcudluğu;
İstifadə hüququnun yaranması üçün qanunla nəzərdə tutulan şərtlər;
Şəxsin yetkinlik yaşına çatmayan uşaq olub-olmaması;
Mənzilin nikah müddətində əldə edilib-edilməməsi və bunun maliyyə mənbəyi;
Tərəflər arasında mövcud razılaşmalar və faktiki yaşayış şəraiti.
Bu hallar nəzərə alınmadan yalnız çıxarışa, qeydiyyata və ya şifahi iddialara əsaslanaraq hüquqi nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
Mən hesab edirəm ki, bu məsələyə iki fundamental prinsipin tarazlığı çərçivəsində yanaşmaq lazımdır: bir tərəfdən mülkiyyətçinin Konstitusiya və qanunlarla qorunan mülkiyyət hüququ, digər tərəfdən isə yaşayış sahəsindən qanuni əsaslarla istifadə edən şəxsin hüquqları.
Hüquqi dövlətin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, heç kimin hüququ digər şəxsin hüququnu özbaşına və qanunsuz şəkildə aradan qaldırmaq vasitəsinə çevrilməməlidir.
Ona görə də başqasının adına olan evdə yaşayan şəxsin hüquqi vəziyyətini müəyyən edərkən əsas sual yalnız "Ev kimin adınadır?" olmamalıdır. Əsas məsələ "Həmin şəxs bu evdə hansı hüquqi əsasla yaşayır və qanun ona hansı təminatları verir?" sualıdır.
Məhz bu yanaşma həm mülkiyyətçinin hüquqlarının qorunmasına, həm də yaşayış sahəsindən qanuni istifadə edən şəxslərin hüquqi müdafiəsinin təmin olunmasına xidmət edir.

Fərid Cəfərli-Əmlak məsələləri üzrə ekspert

Telegramda izləyin