Avropanın yeni geosiyasi axtarışları: Dublin sammiti və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklər dövlətlər qarşısında yeni siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik çağırışları yaradır. Geosiyasi rəqabətin güclənməsi, regional münaqişələr, enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətinin artması və qlobal iqtisadi münasibətlərdə müşahidə olunan dəyişikliklər ölkələri daha geniş əməkdaşlıq formatlarına üstünlük verməyə sövq edir. Məhz belə bir mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) noyabrın 12-də İrlandiyanın paytaxtı Dublində keçirilən IX sammiti xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Avropanın və tərəfdaş dövlətlərin 50-yə yaxın ölkəsinin liderlərini bir araya gətirən sammitin əsas mövzusu "Güclü, təhlükəsiz və əlaqəli Avropa"dır. Bu mövzu təsadüfi seçilməyib. Çünki hazırda Avropa qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri dəyişən dünya nizamında öz siyasi və iqtisadi mövqelərini qorumaq, təhlükəsizlik mexanizmlərini gücləndirmək və qlobal rəqabət şəraitində dayanıqlı inkişaf modelini formalaşdırmaqdır.

Avropa Siyasi Birliyi 2022-ci ildə yaradılarkən əsas məqsəd Avropa İttifaqına üzv olan və olmayan dövlətlər arasında siyasi dialoqu genişləndirmək, ortaq problemlərin müzakirəsi üçün vahid platforma yaratmaq idi. Sonrakı dövrdə bu formatın əhəmiyyəti daha da artdı. Çünki Avropanın üzləşdiyi problemlər artıq ayrı-ayrı dövlətlərin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Enerji təminatı, müdafiə, iqtisadi təhlükəsizlik, kibertəhlükələr və nəqliyyat əlaqələri ümumi yanaşma tələb edən məsələlərə çevrilib.

Dublin sammitinin gündəliyində Avropanın rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması, innovasiya, münasib qiymətə enerji təminatı, demokratik institutların müdafiəsi və təhlükəsizlik məsələlərinin yer alması qitənin strateji prioritetlərini aydın göstərir. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropa təhlükəsizlik sisteminin yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edib. Bu müharibənin siyasi, iqtisadi və humanitar nəticələri Avropa dövlətlərinin həm müdafiə siyasətinə, həm də xarici əlaqələrinə təsir göstərir.

Digər tərəfdən, müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı daha geniş məzmun alıb. Dövlətlərin təhlükəsizliyi yalnız hərbi potensialla deyil, həm də enerji mənbələrinin etibarlılığı, iqtisadi dayanıqlılıq, rəqəmsal infrastrukturun qorunması və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin davamlılığı ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan, Avropa dövlətlərinin enerji və logistika sahəsində tərəfdaşlarını genişləndirmək istəyi xüsusi məna daşıyır.

Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi və Avropa ilə əməkdaşlıq imkanları diqqət çəkir. Azərbaycan coğrafi mövqeyi, enerji resursları, tranzit imkanları və həyata keçirdiyi regional layihələrlə Avropa ilə Asiya arasında mühüm əlaqələndirici tərəfdaşlardan biridir. Ölkəmizin xarici siyasətində qarşılıqlı hörmətə, suverenliyə və milli maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq prinsipləri mühüm yer tutur.

Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində iştirakı ölkəmizin beynəlxalq əhəmiyyətini müəyyən edən əsas istiqamətlərdəndir. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdırılması enerji təchizatının şaxələndirilməsinə töhfə verir. Bu əməkdaşlıq həm də Azərbaycanın Avropa dövlətləri ilə uzunmüddətli iqtisadi və siyasi münasibətlərinin inkişafına xidmət edir.

Lakin Azərbaycan-Avropa əməkdaşlığının gələcəyi yalnız ənənəvi enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Bərpaolunan enerji, Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, yaşıl enerji dəhlizləri və enerji infrastrukturunun inkişafı yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən yaşıl enerji layihələri də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın enerji siyasətində şaxələndirmə və müasir texnologiyaların tətbiqi ölkəmizin Avropa ilə tərəfdaşlığını yeni mərhələyə daşıya bilər.

Digər mühüm istiqamət nəqliyyat və logistika sahəsidir. Dünyada ticarət marşrutlarının dəyişdiyi, alternativ nəqliyyat yollarının əhəmiyyətinin artdığı bir şəraitdə Orta Dəhliz Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini daha da aktuallaşdırır. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut beynəlxalq ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün mühüm imkanlar təqdim edir.

Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolları və regional logistika layihələri ölkəmizin tranzit potensialının artırılmasına xidmət edir. Avropa üçün isə bu marşrutların əhəmiyyəti yalnız daşımaların sürətləndirilməsi ilə bağlı deyil. Söhbət həm də iqtisadi təhlükəsizliyin gücləndirilməsindən, təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsindən və Asiya bazarları ilə daha etibarlı əlaqələrin qurulmasından gedir.

Dublin sammitinin siyasi əhəmiyyətini artıran digər məsələ Cənubi Qafqazda sülh və sabitlik perspektivləridir. Azərbaycan və Ermənistanın eyni siyasi platformada təmsil olunması regionda münasibətlərin normallaşdırılması ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi üçün əlavə imkan yaradır. Bununla belə, davamlı sülhün təmin olunması üçün siyasi bəyanatlarla yanaşı, konkret razılaşmaların həyata keçirilməsi də vacibdir.

Azərbaycanın regional siyasətinin əsas prinsipləri dövlət suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması, sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, kommunikasiyaların açılması və beynəlxalq hüquqa hörmət üzərində qurulub. Cənubi Qafqazda davamlı sülhün əldə olunması regionun iqtisadi potensialının reallaşdırılması, yeni nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün mühüm zəmin formalaşdıra bilər.

Bu baxımdan, Avropa dövlətlərinin regiona münasibətdə balanslı və konstruktiv mövqe nümayiş etdirməsi də əhəmiyyətlidir. Cənubi Qafqazda sülhün gələcəyi region dövlətlərinin siyasi iradəsindən və qarşılıqlı razılaşmalarından asılıdır. Xarici tərəfdaşların töhfəsi isə həmin prosesə dəstək vermək, iqtisadi əməkdaşlığı təşviq etmək və etimad mühitinin formalaşmasına yardım göstərməkdən ibarət olmalıdır.

Azərbaycanın beynəlxalq siyasi mövqeyi baxımından diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi etməsidir. Bu qərar ölkəmizin Avropa ilə siyasi dialoqunun genişləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bakıda belə mötəbər tədbirin keçirilməsi Avropanın müxtəlif ölkələrinin liderlərini Azərbaycanda bir araya gətirəcək, regional və qlobal məsələlərin müzakirəsi üçün əlavə platforma yaradacaq.

Bu, eyni zamanda, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyinin təqdim olunması üçün mühüm fürsətdir. Ölkəmiz enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-logistika, regional əməkdaşlıq və sülh gündəliyi üzrə öz imkanlarını və təşəbbüslərini daha geniş auditoriyaya çatdıra bilər. Belə bir tədbirə hazırlıq prosesində əsas diqqət diplomatik təmasların gücləndirilməsinə, iqtisadi tərəfdaşlığın genişləndirilməsinə və konkret əməkdaşlıq layihələrinin təşviqinə yönəldilməlidir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən xarici siyasət Azərbaycanın müxtəlif geosiyasi mərkəzlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmasına əsaslanır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə genişlənən əməkdaşlıq, Avropa ölkələri ilə enerji və iqtisadi tərəfdaşlıq Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin çoxşaxəli xarakterini göstərir. Bu siyasətin əsas xüsusiyyəti milli maraqların qorunması ilə beynəlxalq əməkdaşlığın uzlaşdırılmasıdır.

Dublin sammiti bir daha təsdiqləyir ki, müasir dünyada heç bir dövlətin inkişafını və təhlükəsizliyini yalnız bir istiqamətdə qurmaq mümkün deyil. Siyasi sabitlik iqtisadi əməkdaşlıqdan, iqtisadi inkişaf enerji və nəqliyyat imkanlarından, regional təhlükəsizlik isə qarşılıqlı etimaddan və beynəlxalq hüquqa hörmətdən asılıdır. Bu reallıq Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində də yeni əməkdaşlıq perspektivləri yaradır.

Nəticə etibarilə, Avropa Siyasi Birliyinin Dublin sammiti dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində Avropanın gələcək siyasi və təhlükəsizlik prioritetlərinin müzakirəsi baxımından mühüm hadisədir. Azərbaycanın bu platformada iştirakı və 2028-ci ildə sammitə ev sahibliyi edəcək ölkə kimi müəyyənləşdirilməsi ölkəmizin beynəlxalq dialoqda rolunun genişlənməsi üçün əhəmiyyətli imkan yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan milli maraqların təmin edilməsi, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi, enerji və nəqliyyat tərəfdaşlığının inkişafı, eləcə də Cənubi Qafqazda davamlı sülhün möhkəmləndirilməsi istiqamətində səmərəli istifadə etməkdir.

Beləliklə, Dublin sammiti yalnız Avropa liderlərinin növbəti siyasi görüşü deyil, həm də yeni geosiyasi reallıqlar şəraitində dövlətlərarası münasibətlərin gələcək istiqamətlərinin müəyyənləşdirildiyi mühüm platformadır. Azərbaycanın bu prosesdə iştirakı isə ölkəmizin Avropa ilə Asiya arasında əməkdaşlığın inkişafında, regional sabitliyin təmin olunmasında və beynəlxalq siyasi dialoqun genişləndirilməsində oynadığı rolun əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir.

Günay Ağamalı
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin