"Bəzən acı da olsa tarixi olduğu kimi, doğru bilmək, istənilən xoş uydurmadan yaxşıdır" - QALİB QASIMOV

Qarabağın qədim tarixi ilə bağlı müzakirələr bu gün də davam edir.Tarixi mənbələrdə bölgənin müəyyən ərazilərinin Qafqaz Albaniyasının tərkibində olduğu göstərilir.

Bəs Qarabağ-Albaniya əlaqələri hansı dövrə gedib çıxır və bu ərazilərin tarixi statusu necə olub?

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verən sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Qalib Qasımov məsələnin tarixi aspektləri ilə bağlı diqqətçəkən fikirlər səsləndirib:
"Qarabağ Azərbaycanın tarixi-coğrafi torpaqlarının ayrılmaz tərkib hissəsi olub, antik dövrdən etibarən Qafqaz Albaniyasının, sonrakı mərhələlərdə isə müxtəlif Azərbaycan dövlətlərinin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri kimi formalaşmışdır.

Antik və erkən orta əsr mənbələrinə görə, Kür və Araz çayları arasında yerləşən Qarabağ Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibinə daxil idi. Bu dövlət Makedoniyalı İsgəndərin Şərq yürüşündən sonra yaranmış, güneydə Arazdan quzeydə Qafqaz dağlarına, qərbdə İberiyadan şərqdə Xəzərə qədər geniş ərazini əhatə etmişdir. Strabon, Plini, Appian, Dion Kassi və Klavdi Ptolemey kimi antik müəlliflər öz əsərlərində Kür-Araz ovalığında və dağlıq ərazidə yaşayan alban tayfalarının - utilərin, qarqarların, casların - təsərrüfat və mədəni həyatını təsvir etmişlər. Alban tarixçisi Moisey Kağankatlının "Alban tarixi" əsəri isə bölgənin siyasi tarixini, etnik tərkibini və qonşularıyla münasibətlərini öyrənmək üçün əsas ilkin mənbə hesab olunur.

Qarabağ eyni zamanda Albaniyanın dini mərkəzi kimi mühüm rol oynamışdır. Xristianlığa qədər albanlar bütpərəst olub, Strabonun qeydlərinə görə Heliosa (günəş), Zevsə (göy) və xüsusilə Selenaya (ay) sitayiş etmişlər. Dövlət səviyyəsində xristianlıq 313-cü ildə hökmdar Urnayrın buyruğu ilə rəsmiləşdirilmiş, bütpərəst məbədlərin torpaqları kilsəyə verilmiş, əhalidən kilsə xeyrinə vergi tutulmuşdur.

Alban kilsəsi tam müstəqil təşkilat kimi mövcud olub, başçısı katalikos adlanırdı. Kilsə mərkəzi IV əsrdə Qəbələdə, V əsrdən Bərdədə yerləşmişdir. 487-488-ci illərdə III Vaçaqanın çağırdığı Aquen kilsə yığıncağında 21 maddədən ibarət qanunlar qəbul edilərək ruhanilərin hüquq və vəzifələri müəyyənləşdirilmişdir. V-VIII əsrlərdə ölkədə 12 yepiskopluq fəaliyyət göstərmişdir. XIII əsrin ortalarından Gəncəsər məbədi kilsənin mərkəzinə çevrilmiş və katalikoslar Həsən Cəlal nəslindən vərəsəlik yolu ilə seçilmişdir. Alban kilsəsi yalnız 1836-cı ildə çar I Nikolayın fərmanı ilə ləğv edilmiş, yerini erməni kilsəsi tutmuşdur. İslamın yayılmasından sonra Ermənistana yaxın xristian albanlar erməniləşmiş, Gürcüstana yaxın olanlar isə gürcüləşmişdir".

Sənətşünas həmçinin qeyd edib ki, Qarabağdakı qədim alban abidələri, o cümlədən Ağdərədəki Gəncəsər monastır kompleksi, xristian irsinin canlı nümunələri kimi bu gün də qalmaqdadır:

"Kamilla Trever kimi Qafqazşünas alimlər arxeoloji qazıntılar əsasında sübut etmişlər ki, bölgənin memarlıq üslubu yerli Qafqaz ənənələri ilə antik Roma-Bizans və Şərq xristian memarlığının sintezindən yaranmışdır.

Ərəb xilafətinin süqutundan sonra Qarabağ ardıcıl olaraq Azərbaycan feodal dövlətlərinin - Atabəylər, Şəddadilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvilər - tərkibində idarə olunmuşdur. Pənahəli xan Cavanşir 1748-ci ildə Qarabağ xanlığını yaratmış, Şuşa qalasını tikdirərək onu xanlığın paytaxtına və regionun mədəniyyət mərkəzinə çevirmişdir. Mirzə Adıgözəl bəyin ("Qarabağnamə"), Mirzə Cəlal Yusifin ("İrəvan və Qarabağ") və Əhməd bəy Cavanşirin ("Qarabağ xanlığının siyasi vəziyyəti") əsərləri bu dövrün tarixini faktiki materiallarla təsdiqləyir.

İnsanlığın yaranışından bu günədək həqiqət hər zaman saxtakarlığın qarşısındadır. Bəzən acı da olsa tarixi olduğu kimi, doğru bilmək, istənilən xoş uydurmadan yaxşıdır. Tarixi mənbələr və elmi tədqiqatlar isə birmənalı şəkildə sübut edir ki, Qarabağ Qafqaz Albaniyasından başlayaraq bütün sonrakı mərhələlərdə Azərbaycan dövlətçiliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur".

Lalə Məmmədova

Telegramda izləyin