Bakıda türk dünyasının təhlükəsizlik gündəliyi: TDT yeni strateji mərhələyə keçir

Bakı son illərdə yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə türk dünyasının siyasi və strateji gündəliyinin formalaşdığı mühüm mərkəzlərdən birinə çevrilməkdədir. Sentyabrın 17-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının təhlükəsizlik üzrə yüksək səviyyəli nümayəndə heyətini qəbul etməsi də məhz bu baxımdan diqqət çəkən hadisədir. Görüşdə TDT-nin Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev, Türkiyənin Milli Təhlükəsizlik Şurasının baş katibi Okay Memiş, Özbəkistan Prezidentinin yanında Təhlükəsizlik Şurasının katibi Viktor Mahmudov, Qırğızıstan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Adilet Orozbekov, Qazaxıstan Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Aida Balayeva və Şimali Kipr Türk Respublikası Baş nazirinin müşaviri Mehmet Ağa iştirak ediblər.

Bu görüşü sıradan diplomatik qəbul kimi xarakterizə etmək hadisənin mahiyyətini tam ifadə etmir. Çünki burada söhbət xarici siyasət qurumlarının deyil, bilavasitə dövlətlərin təhlükəsizlik strukturlarını təmsil edən şəxslərin Bakıda bir araya gəlməsindən gedir. Daha əhəmiyyətlisi isə həmin görüşün TDT-yə üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısı çərçivəsində keçirilməsidir. Prezident İlham Əliyev bu toplantının ilk dəfə Azərbaycanda təşkil olunmasını xüsusi qeyd edib və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın artıq türk dünyasının inteqrasiya prosesinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildiyini vurğulayıb.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminə nəzər saldıqda təhlükəsizlik anlayışının əvvəlki kimi yalnız hərbi təhlükələrlə məhdudlaşmadığı aydın görünür. Dövlətlər artıq kibertəhdidlər, transmilli cinayətkarlıq, terrorçuluq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, kritik infrastrukturun qorunması, informasiya təhlükəsizliyi və hibrid təhdidlər kimi çoxsaylı çağırışlarla üz-üzədir. Prezident İlham Əliyev də Bakı toplantısına müraciətində məhz bu məsələləri önə çəkərək TDT məkanında təhlükəsizlik dialoqunun yeni səviyyəyə qaldırılmasının vacibliyini bildirib.

.
Bu mənada Bakıda keçirilən toplantının siyasi çəkisi yalnız iştirakçıların statusu ilə ölçülmür. Əsas məsələ odur ki, türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq artıq mədəni və humanitar əlaqələrdən daha geniş məzmun alır. Əlbəttə, ortaq dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər TDT-nin təməlini təşkil edir. Lakin müasir dünyada dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı üçün yalnız mənəvi yaxınlıq kifayət etmir. İqtisadi əlaqələr, nəqliyyat infrastrukturu, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal bağlantılar və təhlükəsizlik mexanizmləri də vahid strateji gündəliyin mühüm hissəsinə çevrilir.
Azərbaycan Prezidentinin toplantı iştirakçılarına müraciətində TDT-nin "təbii müttəfiqliyi" rəsmiləşdirən təşkilat kimi təqdim edilməsi də bu baxımdan diqqət çəkir. Dövlət başçısı türk dünyasının yüksəliş mərhələsinə qədəm qoyduğunu, TDT-nin isə böyük siyasi və iqtisadi potensiala malik ölkələri bir araya gətirdiyini bildirib.

Burada əsas məsələ TDT-nin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyidir. Təşkilatın təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığının güclənməsi onu avtomatik olaraq hərbi ittifaqa çevirmir. Əksinə, hazırkı gündəlikdən görünən əsas xətt koordinasiya, məsləhətləşmə, informasiya mübadiləsi və ümumi təhlükələrə qarşı institusional əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsidir. Bu, xüsusilə müxtəlif coğrafiyalarda yerləşən türk dövlətləri üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın burada oynadığı rol isə ayrıca diqqət tələb edir. Bakı son illərdə TDT daxilində siyasi dialoqun fəal mərkəzlərindən biri kimi çıxış edir. Azərbaycanın təşkilata sədrliyi dövründə qarşılıqlı əlaqələrin müxtəlif sahələrdə dərinləşdirilməsi istiqamətində təşəbbüslər irəli sürülür. Prezident İlham Əliyev də qeyd edib ki, Azərbaycanın TDT-yə sədrliyi ölkələr arasında birliyin və həmrəyliyin möhkəmləndirilməsinə, qarşılıqlı fəaliyyət potensialının reallaşdırılmasına və regionun davamlı inkişafına töhfə verməyə yönəlib.

Bu siyasətin fonunda Qarabağ amili də xüsusi yer tutur. Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi Zəfərdən sonra regionda yeni geosiyasi reallığın formalaşması türk dövlətləri arasında nəqliyyat, iqtisadiyyat və strateji əlaqələrin inkişafı üçün yeni imkanlar yaradıb. Prezident İlham Əliyev Qarabağ Zəfərinin Zəngəzur dəhlizi və digər bağlantıların reallaşdırılması üçün tarixi zəmin yaratdığını bildirib.

Zəngəzur istiqaməti məsələnin yalnız bir nəqliyyat layihəsindən ibarət olmadığını göstərən mühüm nümunədir. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən marşrutların şaxələndirilməsi, Xəzər üzərindən keçən bağlantıların gücləndirilməsi və türk dövlətləri arasında logistika əlaqələrinin genişləndirilməsi bütövlükdə regionun iqtisadi xəritəsinə təsir edən proseslərdir. Bu baxımdan nəqliyyat təhlükəsizliyi ilə milli təhlükəsizlik məsələləri getdikcə daha çox bir-birinə bağlanır.
Eyni yanaşmanı enerji sahəsində də müşahidə etmək mümkündür. Türk dövlətlərinin yerləşdiyi coğrafiya mühüm enerji resurslarını və enerji tranzit marşrutlarını əhatə edir. Azərbaycan isə Xəzər hövzəsi ilə Avropa arasında enerji əlaqələrində mühüm rol oynayan ölkələrdən biridir. Belə şəraitdə enerji infrastrukturunun təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizlərinin qorunması və rəqəmsal infrastrukturların dayanıqlığı məsələləri ümumi regional təhlükəsizlik gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrilir.

Sentyabrın 17-dəki görüşün başqa bir mühüm xüsusiyyəti iştirakçıların coğrafi əhatəsidir. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın təhlükəsizlik strukturlarının yüksək səviyyəli nümayəndələrinin eyni platformada iştirakı Mərkəzi Asiyadan Cənubi Qafqaza, oradan isə Türkiyə istiqamətinə uzanan geniş coğrafiyada təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi üçün imkan yaradır. Şimali Kipr Türk Respublikasının nümayəndəsinin iştirakı isə TDT məkanında müxtəlif siyasi və institusional əlaqələrin gündəlikdə yer aldığını göstərir.
Bu coğrafiyanın özünəməxsus üstünlüyü var: türk dövlətləri Avrasiya məkanının müxtəlif strateji istiqamətlərini bir-birinə bağlayan geniş bir xətt formalaşdırırlar. Bu xəttin mərkəzində Xəzər dənizi dayanır. Azərbaycan isə həmin coğrafiyada Şərqlə Qərbi birləşdirən mühüm halqadır. Bu səbəbdən Bakının TDT daxilində nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik gündəliyində fəal mövqe tutması yalnız siyasi seçim deyil, Azərbaycanın coğrafi və iqtisadi reallıqlarından irəli gələn məsələdir.

Digər tərəfdən, müasir dövrdə kritik infrastrukturun qorunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Enerji xətləri, nəqliyyat dəhlizləri, limanlar, rabitə sistemləri, optik kabel şəbəkələri və rəqəmsal platformalar dövlətlərin iqtisadi həyatının əsas elementlərinə çevrilib. Prezident İlham Əliyev Qazaxıstanla Azərbaycan arasında optik lifli kabel layihəsinin əhəmiyyətini də xüsusi vurğulayıb. Dövlət başçısının sözlərinə görə, layihə yalnız iki ölkə üçün deyil, daha geniş coğrafiya və TDT məkanı üçün əhəmiyyətlidir.Bu fakt göstərir ki, türk dövlətləri arasında inteqrasiya yalnız fiziki yolların salınması ilə məhdudlaşmır. Rəqəmsal bağlantılar da yeni əməkdaşlıq xəritəsinin mühüm elementinə çevrilir. Deməli, gələcəyin təhlükəsizlik gündəliyində kibertəhlükəsizlik və informasiya infrastrukturlarının qorunması ənənəvi təhlükəsizlik məsələləri qədər əhəmiyyətli olacaq.

Bakıda keçirilən görüşün siyasi mesajlarından biri də məhz budur: türk dövlətləri qarşılaşdıqları çağırışlara ayrı-ayrılıqda deyil, koordinasiyalı şəkildə yanaşmaq imkanlarını genişləndirməlidirlər. Bu, vahid xarici siyasətin formalaşdırılması demək deyil. TDT-yə daxil olan hər bir dövlətin öz milli maraqları və xarici siyasət prioritetləri mövcuddur. Lakin ortaq maraqların olduğu sahələrdə məsləhətləşmələrin və koordinasiyanın gücləndirilməsi təşkilatın praktiki əhəmiyyətini artıra bilər.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüququn böhranına və yeni qeyri-sabitlik ocaqlarının yaranmasına toxunması da təsadüfi deyil. Dünyada geosiyasi rəqabətin kəskinləşdiyi bir şəraitdə orta və böyük dövlətlər üçün regional sabitliyin qorunması daha mürəkkəb məsələyə çevrilir. TDT ölkələrinin yerləşdiyi coğrafiyanın Avrasiya qitəsinin mühüm hissəsini əhatə etməsi isə təşkilatın qarşılaşdığı təhlükəsizlik çağırışlarının miqyasını daha da genişləndirir.

Burada Azərbaycan diplomatiyasının yanaşması da özünü göstərir. Bakı TDT-ni yalnız etnik və mədəni birlik platforması kimi deyil, iqtisadi, siyasi və strateji əməkdaşlığın inkişaf etdirilə biləcəyi çoxtərəfli təşkilat kimi təqdim edir. Bu yanaşmanın praktiki nəticəsi isə müxtəlif sahələr üzrə müntəzəm görüşlərin keçirilməsi, liderlər səviyyəsində siyasi dialoqun davam etdirilməsi və ayrı-ayrı sahələr üzrə institusional əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır.

Sentyabr ayının özündə Bakıda TDT ilə bağlı ardıcıl tədbirlərin keçirilməsi də diqqətdən kənarda qala bilməz. Sentyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyevi, təşkilata üzv və müşahidəçi ölkələrin müsəlman dini idarələrinin rəhbərlərini, eləcə də müxtəlif dini platformaların nümayəndələrini qəbul etmişdi. İki gün sonra isə təhlükəsizlik strukturlarının yüksək vəzifəli nümayəndələri ilə görüş keçirildi.

Bu ardıcıllıq TDT əməkdaşlığının müxtəlif ölçülərini nümayiş etdirir: mədəni-humanitar və dini dialoqdan təhlükəsizlik və strateji əməkdaşlığa qədər uzanan geniş gündəlik formalaşır. Başqa sözlə, türk dünyasının inteqrasiyası tək bir sahə üzrə deyil, bir-birini tamamlayan müxtəlif istiqamətlər üzrə inkişaf edir.

Bu prosesin iqtisadi tərəfi də mühümdür. TDT məkanının iqtisadi potensialı böyükdür, lakin bu potensialın tam reallaşdırılması üçün nəqliyyat və logistika bağlantılarının daha da gücləndirilməsi tələb olunur. Orta Dəhliz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan TDT sədrliyi çərçivəsində Orta Dəhlizin, Zəngəzur istiqamətinin və digər nəqliyyat bağlantılarının inkişaf etdirilməsinə diqqət yetirdiyini bildirir.

Nəqliyyat dəhlizləri yalnız yük daşımır; onlar siyasi və iqtisadi əlaqələrin də daşıyıcısına çevrilir. Bir ölkənin digər ölkə ilə ticarət əlaqəsi nə qədər güclənirsə, qarşılıqlı iqtisadi maraqlar da bir o qədər artır. Bu baxımdan nəqliyyat infrastrukturu türk dövlətləri arasında daha sıx iqtisadi inteqrasiyanın fiziki bazasını formalaşdıra bilər.
Bütün bunların fonunda təhlükəsizlik əməkdaşlığının gücləndirilməsi daha aydın məna qazanır. Çünki iqtisadi inteqrasiya və nəqliyyat bağlantıları təhlükəsiz mühit tələb edir. Dəhlizlərin, limanların, enerji xətlərinin, rabitə sistemlərinin və rəqəmsal infrastrukturların davamlı fəaliyyəti yalnız siyasi sabitlik şəraitində mümkündür. Deməli, TDT-nin iqtisadi gündəliyi ilə təhlükəsizlik gündəliyi arasında təbii əlaqə yaranır.

Bakı toplantısında müzakirə edilən təhlükəsizlik məsələlərinin başqa bir tərəfi də qeyri-dövlət təhdidləridir. Transmilli cinayətkarlıq, kibercinayətkarlıq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, terrorçuluq və hibrid təhdidlər dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Buna görə də onların qarşısının alınması yalnız milli səviyyədə görülən tədbirlərlə tam həll edilə bilməz. Prezident İlham Əliyev də məhz bu reallığa diqqət çəkərək təhlükəsizlik şuralarının koordinasiya mexanizmi kimi məsuliyyətinin artdığını bildirib.

Burada qarşıda duran əsas məsələ institusional əməkdaşlığın praktik nəticələrə çevrilməsidir. Müntəzəm toplantılar yalnız fikir mübadiləsi səviyyəsində qalmamalı, ortaq risklərin müəyyənləşdirilməsi, informasiya mübadiləsinin təkmilləşdirilməsi, təcrübə paylaşımı və konkret əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişafına zəmin yaratmalıdır. TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyinin gələcək effektivliyi böyük ölçüdə bu istiqamətdə atılacaq addımlardan asılı olacaq.
Azərbaycanın mövqeyi baxımından isə bu proses ölkənin regional və beynəlxalq çəkisinin başqa bir aspektini ortaya çıxarır. Bakı son illərdə müxtəlif beynəlxalq təşkilatların tədbirlərinə ev sahibliyi etməklə yanaşı, türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun mühüm platformalarından birinə çevrilib. Təhlükəsizlik şuralarının katiblərinin toplantısının ilk dəfə Azərbaycanda keçirilməsi də bu baxımdan simvolik və praktiki əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Türkiyə və Azərbaycan münasibətlərinin strateji, müttəfiqlik və qardaşlıq xarakteri daşıması da TDT daxilində regional əməkdaşlıq baxımından mühüm kontekstdir. Eyni zamanda Azərbaycanla Qazaxıstan arasındakı münasibətlər, Qarabağın bərpasında Qazaxıstanın iştirakı və iki ölkə arasında rəqəmsal bağlantı layihələri türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarının bir-birinə daha sıx bağlandığını göstərən nümunələr kimi təqdim olunur.

Beləliklə, sentyabrın 17-də Bakıda baş tutan görüşün mahiyyətini bir neçə sözlə ifadə etmək mümkündür: türk dünyasında təhlükəsizlik anlayışı genişlənir və TDT bu prosesə institusional çərçivə yaratmağa çalışır. Bu prosesin qarşıdakı mərhələsində təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal kommunikasiya və iqtisadi inteqrasiya məsələlərinin bir-birindən ayrı deyil, vahid strateji gündəliyin elementləri kimi nəzərdən keçirilməsi ehtimalı daha da artır.
Bakının bu gündəlikdəki rolu isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan həm Cənubi Qafqazın mühüm dövləti, həm Xəzər regionunun əsas kommunikasiya qovşaqlarından biri, həm də TDT-nin fəal üzvü kimi müxtəlif istiqamətləri birləşdirən mövqedə dayanır. Ölkənin coğrafi mövqeyi onu türk dünyasının qərb və şərq hissələri arasında mühüm bağlantıya çevirir.

Sentyabrın 17-dəki görüşə məhz bu prizmadan baxdıqda, Bakıda keçirilən tədbirin protokol çərçivəsindən kənara çıxan daha geniş məzmun daşıdığı görünür. Burada əsas söhbət yalnız təhlükəsizlik strukturlarının görüşündən getmir. Söhbət türk dövlətlərinin dəyişən dünya düzənində öz aralarındakı koordinasiyanı necə quracağı, ortaq təhlükələrə necə cavab verəcəyi və iqtisadi-siyasi inteqrasiyanı hansı mexanizmlərlə dərinləşdirəcəyi məsələsindən gedir.
Dünyada yeni geosiyasi reallıqların sürətlə formalaşdığı bir dövrdə regional təşkilatların çəkisi onların yalnız siyasi bəyanatlarının sayı ilə deyil, üzv dövlətlər arasında real koordinasiya imkanları ilə ölçülür. TDT-nin qarşısında da məhz belə bir mərhələ dayanır. Bakı toplantısı bu baxımdan təşkilatın təhlükəsizlik gündəliyinin getdikcə daha sistemli xarakter aldığını göstərən mühüm siyasi hadisədir.

Azərbaycanın təşkilata sədrliyi dövründə təhlükəsizlik məsələlərinin ön plana çıxması da təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyevin ifadə etdiyi kimi, müasir dünyada ənənəvi təhdidlərlə yanaşı yeni çağırışlar da meydana çıxır və bu çağırışlar ortaq gündəliyin formalaşdırılmasını tələb edir.

Nəticə etibarilə, 17 sentyabr görüşünün əsas mesajı türk dövlətləri arasında münasibətlərin yeni məzmun qazandığıdır. Mədəni yaxınlıq siyasi əməkdaşlığa, siyasi əməkdaşlıq iqtisadi inteqrasiyaya, iqtisadi inteqrasiya isə təhlükəsizlik və strateji koordinasiya ehtiyacına gətirib çıxarır. Bu zəncirin hər bir halqası digəri ilə əlaqəlidir.

Bakıda keçirilən toplantı isə həmin prosesin mühüm göstəricilərindən biridir. Türk dünyasının gələcək çəkisi yalnız onun əhalisi, ərazisi və iqtisadi resursları ilə deyil, həm də ortaq çağırışlar qarşısında nə dərəcədə əlaqələndirilmiş fəaliyyət göstərə bilməsi ilə müəyyənləşəcək. Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi təhlükəsizlik toplantısı məhz bu istiqamətdə gedən institusional prosesin növbəti mərhələsini nümayiş etdirir.

Bakıdan verilən mesaj aydındır: dəyişən dünya reallıqları qarşısında təhlükəsizlik artıq ayrı-ayrı dövlətlərin sərhədləri daxilində həll olunan məsələ deyil. Nəqliyyat yolları, enerji marşrutları, rəqəmsal şəbəkələr, iqtisadi əlaqələr və siyasi sabitlik bir-birinə bağlanıb. Türk dövlətləri də bu reallığa uyğun olaraq öz əməkdaşlıq mexanizmlərini genişləndirirlər.
Bu baxımdan sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin TDT-nin təhlükəsizlik üzrə yüksək səviyyəli nümayəndələrini qəbul etməsi yalnız bugünün siyasi gündəliyi deyil, türk dövlətləri arasında gələcək əməkdaşlığın konturlarını anlamaq baxımından da əhəmiyyətli hadisədir. Bakının mesajı ondan ibarətdir ki, türk dünyasının birliyi artıq yalnız ortaq tarix və mədəniyyət anlayışları ilə ifadə olunmur; qarşılıqlı təhlükəsizlik, iqtisadi əlaqəlilik, nəqliyyat bağlantıları və strateji koordinasiya da bu birliyin mühüm dayaqlarına çevrilir.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin