Ukrayna və İran məsələlərində diplomatik kanallar niyə önəmlidir?

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov arasında təmaslar Ukrayna müharibəsi və İran ətrafındakı gərginlik fonunda diqqət çəkir. Bu görüşlərdən dərhal yekun siyasi razılaşma gözləməkdənsə, Vaşinqton və Moskva arasında diplomatik kanalların açıq saxlanılması baxımından qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Ukrayna məsələsində tərəflərin mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır, İran istiqamətində isə ABŞ və Rusiyanın yanaşmaları ilə yanaşı, Tehranın mövqeyi də mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Rubio-Lavrov təmaslarının əsas əhəmiyyəti konkret və mərhələli razılaşmalar üçün mümkün istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi və daha geniş danışıqlar üçün siyasi zəminin qorunması ilə bağlıdır.

Politoloq Tural İsmayılov bildirib ki, ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun təmaslarını Ukrayna və İran məsələləri baxımından qiymətləndirərkən əsas diqqəti dərhal yekun razılaşma gözləntisinə deyil, diplomatik kanalların açıq saxlanılmasına yönəltmək lazımdır. Hazırda Vaşinqtonla Moskvanın Ukrayna məsələsində mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır. Buna görə də belə görüşün əsas nəticəsi bir görüşdə bütün problemlərin həllindən daha çox, tərəflərin bir-birinin mövqelərini yenidən yoxlaması və mümkün kompromis istiqamətlərini müəyyənləşdirməsidir.

Ukrayna məsələsində əsas problem müharibənin dayandırılmasının hansı şərtlərlə mümkün olmasıdır. Rusiya öz təhlükəsizlik və siyasi tələblərini önə çəkir, Ukrayna isə ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik məsələlərini əsas prioritet kimi təqdim edir. Bu mövqelər arasında ciddi fərq olduğuna görə yaxın perspektivdə birdən-birə böyük sülh sazişindən çox, müəyyən sahələr üzrə mərhələli razılaşmaların müzakirə olunması daha əhəmiyyətlidir.

Burada enerji infrastrukturu, Qara dənizdə təhlükəsizlik və humanitar məsələlər kimi konkret istiqamətlər ön plana çıxa bilər. Belə məhdud razılaşmalar əldə olunarsa, onlar müharibənin dərhal başa çatması anlamına gəlməyəcək. Lakin tərəflər arasında etimadın formalaşması və daha geniş danışıqlar üçün siyasi zəmin yarada bilər.

İran məsələsi isə daha mürəkkəb regional kontekstə malikdir. ABŞ üçün əsas məsələlərdən biri İranın nüvə proqramı ətrafında təhlükəsizlik probleminin idarə olunmasıdır. Rusiya isə İranla münasibətlərə, Yaxın Şərqdəki proseslərə və öz regional maraqlarına malikdir. Buna görə ABŞ-Rusiya dialoqunun İran istiqamətində müəyyən nəticə verməsi üçün təkcə Vaşinqton və Moskvanın mövqeləri deyil, Tehranın yanaşması da həlledici olacaq.

Burada ən mühüm məqam gərginliyin idarə olunmasıdır. ABŞ, Rusiya və İran arasında fikir ayrılıqları nə qədər böyük olsa da, diplomatik kanalların işləməsi regional böhranların daha geniş qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq baxımından əhəmiyyətlidir. İran məsələsində də yaxın mərhələdə tammiqyaslı siyasi razılaşmadan əvvəl müəyyən təhlükəsizlik və diplomatik mexanizmlərin formalaşdırılması gündəmə gələ bilər.

ABŞ-Rusiya münasibətlərinin özünün gələcəyi də bu proseslərdən ayrı deyil. Ukrayna müharibəsi münasibətlərin əsas probleminə çevrilsə də, Vaşinqton və Moskva arasında strateji sabitlik, diplomatik əlaqələr, iqtisadi məsələlər və digər beynəlxalq böhranlar üzrə də dialoq ehtiyacı qalır. Ona görə Rubio-Lavrov təmaslarını yalnız Ukrayna müharibəsinin müzakirəsi kimi qəbul etmək düzgün olmaz.

Məncə, görüşün əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, tərəflər arasında danışıq kanalı qorunur. Beynəlxalq münasibətlərdə diplomatiyanın nəticə verməsi üçün ilk şərt tərəflərin bir-biri ilə danışmasıdır. Danışıqların davam etməsi avtomatik olaraq razılaşma demək deyil, amma siyasi həll üçün imkanın saxlanılması deməkdir.

Azərbaycan baxımından da bu proseslər diqqətəlayiqdir. Ukrayna müharibəsinin gedişi və İran ətrafında yaranan vəziyyət Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə, enerji bazarlarına və nəqliyyat marşrutlarına təsir göstərə bilər. Regionda böyük güclər arasında gərginliyin azalması Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat bağlantılarının əhəmiyyətini daha da artıra bilər.

Nəticə etibarilə, Rubio-Lavrov təmaslarından dərhal böyük siyasi dönüş gözləməkdənsə, onu daha geniş diplomatik prosesin bir hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Ukrayna istiqamətində məhdud atəşkəs və humanitar razılaşmalar, İran məsələsində diplomatik kanalın qorunması, ABŞ-Rusiya münasibətlərində müəyyən sabitləşmə istiqamətində addımlar atılarsa, bunların hər biri sonrakı mərhələdə daha böyük razılaşmalar üçün zəmin yarada bilər. Hazırda əsas məsələ böyük bəyanatlardan daha çox, konkret və icra oluna bilən kiçik addımların atılmasıdır, - deyə ekspert qeyd edib.

Telegramda izləyin