İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri Azərbaycanın regional strategiyasını necə dəyişir? - TƏHLİL

"Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri ilk baxışda Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin gündəlik məsələləri ilə bağlı diplomatik təmas kimi görünə bilər. Lakin prosesə daha geniş geosiyasi prizmadan yanaşdıqda səfərin arxasında daha böyük strateji məqsədlərin dayandığı aydın görünür. Söhbət Azərbaycanın Xəzər hövzəsində mövqeyinin gücləndirilməsindən, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin sistemləşdirilməsindən və ölkənin Şərqlə Qərb arasında formalaşan yeni geoiqtisadi sistemdə rolunun artırılmasından gedir".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Əli Məsimli bildirib. O qeyd edib ki, bugünkü dünya nizamında coğrafiya yenidən siyasi güc amilinə çevrilib:

"Əvvəllər qlobal ticarətin əsas istiqamətlərini müəyyən edən marşrutlar müəyyən dərəcədə sabit görünürdüsə, son illərdə geosiyasi qarşıdurmalar bu sistemə ciddi təsir göstərib. Nəticədə dövlətlər alternativ nəqliyyat və enerji yolları axtarmağa başlayıblar. Bu proses Xəzər dənizinin əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Azərbaycanın üstünlüyü məhz burada ortaya çıxır. Ölkə Xəzərin qərb sahilində yerləşməklə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında təbii bağlantı rolunu oynayır. Lakin coğrafi üstünlüyün özü kifayət etmir. Azərbaycan son illərdə liman, dəmir yolu, avtomobil yolları və logistika infrastrukturu yaradaraq bu coğrafi üstünlüyü real iqtisadi imkanlara çevirməyə çalışıb. Bu siyasətin siyasi tərəfi isə Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə ardıcıl diplomatik təmaslarında özünü göstərir. Türkmənistan bu strategiyada xüsusi yer tutur. Çünki Türkmənistan böyük enerji ehtiyatlarına malik olmaqla yanaşı, Xəzərin şərq sahilində yerləşir. Bu iki amil Azərbaycan üçün ölkəni strateji tərəfdaşa çevirir. Bakı üçün Türkmənistanla münasibətlərin inkişafı Mərkəzi Asiyanın enerji və nəqliyyat potensialına çıxış imkanlarının genişlənməsi deməkdir".

Müsahibimiz əlavə edib ki, Türkmənistan üçün isə Azərbaycan Avropa istiqamətində mühüm çıxış nöqtəsidir:

"Beləliklə, burada qarşılıqlı maraqlara əsaslanan geosiyasi tamamlanma yaranır.
Bu münasibətin ən mühüm nəticələrindən biri Xəzərin iki sahili arasında iqtisadi əlaqələrin güclənməsidir. Xəzər artıq yalnız enerji resurslarının yerləşdiyi dəniz deyil. O, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı birləşdirən nəqliyyat, enerji və ticarət məkanına çevrilir.
Bu prosesdə Azərbaycanın əsas strateji hədəfi özünü "son dayanacaq" kimi deyil, "bağlantı mərkəzi" kimi təqdim etməkdir.Məhz buna görə Orta Dəhlizin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan alternativ marşrutların əhəmiyyətinin artması Azərbaycan üçün həm iqtisadi, həm də siyasi imkanlar yaradır. Lakin burada əsas məsələ yalnız tranzit gəlirləri deyil.
Tranzit marşrut üzərində yerləşən dövlətlərin siyasi çəkisi də artır.
Əgər Mərkəzi Asiyanın yük və enerji axınlarının bir hissəsi Azərbaycan üzərindən Avropaya yönəlirsə, bu, Bakı ilə həm Mərkəzi Asiya, həm də Avropa arasında qarşılıqlı strateji maraqlar yaradır. Nəticədə Azərbaycanın regional proseslərdə təsir imkanları genişlənir. Bu, Prezident İlham Əliyevin xarici siyasətində iqtisadi diplomatiyanın nə qədər mühüm yer tutduğunu da göstərir".

Deputatın fikrincə, Azərbaycanın yanaşması sadəcə siyasi bəyanatlardan ibarət deyil:

"Siyasi münasibətlər konkret infrastruktur layihələri ilə dəstəklənir. Bu isə uzunmüddətli tərəfdaşlığın daha dayanıqlı modelini yaradır. Enerji sahəsində vəziyyət daha maraqlıdır. Azərbaycan uzun müddət Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayan ölkələrdən biri kimi çıxış edib. İndi isə enerji siyasəti yeni mərhələyə keçir. Söhbət yalnız neft və qazdan deyil, yaşıl enerjidən və elektrik enerjisinin regional və beynəlxalq bazarlara çıxarılmasından gedir.
Mərkəzi Asiyanın böyük bərpaolunan enerji potensialı ilə Azərbaycanın enerji infrastrukturu arasında əlaqələrin qurulması gələcəkdə yeni enerji xəritəsinin yaranmasına səbəb ola bilər. Xəzər üzərindən enerji bağlantılarının inkişafı Azərbaycan üçün əlavə strateji üstünlük yaradar. Bu məqamda səfərin Türk dünyası aspektini də nəzərdən qaçırmaq olmaz.
Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətləri yalnız iqtisadi maraqlar üzərində qurmur. Tarixi, mədəni və dil yaxınlığı siyasi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində proseslərin sürətlənməsi də bu baxımdan təsadüfi deyil. Azərbaycanın burada əsas rolu coğrafi baxımdan xüsusi xarakter daşıyır. Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri ilə Cənubi Qafqazın və Avropanın əlaqələndirilməsində Azərbaycan təbii platformaya çevrilir.Bu isə Bakının Türk dünyasındakı siyasi çəkisini artırır.Lakin analitik baxımdan məsələnin digər tərəfi də var. Azərbaycanın qarşısında yalnız imkanlar deyil, ciddi rəqabət də mövcuddur. Orta Dəhliz digər marşrutlarla rəqabət aparır. Nəqliyyat xərcləri, logistikanın sürəti, sərhəd prosedurları, limanların imkanları və regional infrastrukturun koordinasiyası bu dəhlizin gələcək effektivliyini müəyyən edəcək".

Əli Məsimli vurğulayıb ki, siyasi diplomatiyanın iqtisadi nəticəyə çevrilməsi üçün Azərbaycanın qarşısında ciddi iş dayanır:

"Digər məsələ regional güclərin maraqlarıdır. Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzəsi böyük dövlətlərin diqqət mərkəzindədir. Çin, Rusiya, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər aktorların regionda müxtəlif maraqları mövcuddur. Azərbaycan bu maraqların toqquşduğu məkanda balanslı siyasət yürütməlidir. Bakının son illərdəki diplomatik xətti məhz bu balansın qorunmasına yönəlib. Azərbaycan müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edir, lakin xarici siyasətini bir güc mərkəzinin maraqları ilə məhdudlaşdırmamağa çalışır.
Türkmənistan səfərinin başqa bir mühüm tərəfi də budur. Azərbaycan regional proseslərdə özünü hansısa böyük gücün layihəsinin iştirakçısı kimi deyil, müstəqil qərar qəbul edən dövlət kimi təqdim edir. Bu, ölkənin diplomatik manevr imkanlarını artırır. Bütün bunların fonunda İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin əsas siyasi mesajını belə ümumiləşdirmək olar: Azərbaycan Xəzər regionunda dəyişən geosiyasi reallıqları sadəcə izləmək niyyətində deyil, həmin reallıqların formalaşmasında iştirak etmək istəyir".

Müsahibimiz onu da qeyd edib ki, Bakı üçün Xəzər artıq coğrafi sərhəd deyil, strateji imkan məkanıdır:

"Mərkəzi Asiya isə artıq Azərbaycanın xarici siyasətinin kənar istiqaməti deyil. Əksinə, bu region Azərbaycan üçün Avropa, Türk dünyası və Asiya arasında əlaqələrin qurulduğu əsas geosiyasi platformalardan birinə çevrilir.Bu siyasətin uğuru isə gələcəkdə konkret göstəricilərlə ölçüləcək: tranzit həcmlərinin artması, yeni enerji layihələrinin reallaşması, investisiyaların genişlənməsi, logistika əlaqələrinin sürətlənməsi və siyasi əməkdaşlığın institusional xarakter alması. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri bir səfərdən daha böyük siyasi prosesin hissəsidir. Azərbaycan öz coğrafi mövqeyini diplomatik aktivliyə, diplomatik aktivliyini iqtisadi layihələrə, iqtisadi layihələri isə geosiyasi təsir imkanlarına çevirməyə çalışır.Əgər bu strategiya qarşıdakı illərdə nəzərdə tutulan nəticələri verərsə, Azərbaycanın rolu yalnız Cənubi Qafqazla məhdudlaşmayacaq. Bakı Xəzər-Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz-Avropa xəttinin əsas strateji mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.Türkmənistan səfərinin əsl siyasi çəkisi də məhz bundan ibarətdir: məsələ təkcə iki dövlət arasında münasibətlərin inkişafı deyil, Azərbaycanın dəyişən Avrasiya geosiyasətində öz yerini daha da möhkəmləndirməsidir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin