Türkiyəyə dostluq, Azərbaycana təzyiq: bu aksiyaların əsl hədəfi nədir?

Türkiyədə Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında keçirilən aksiyalar iki qardaş ölkənin münasibətləri ətrafında müzakirələrə səbəb olub. Oktyabrın 13-də Ankarada Azərbaycan səfirliyi qarşısında keçirilən aksiyada məktəblərdə geyim qaydaları və hicabla bağlı məsələlər gündəmə gətirilib. Oktyabrın 14-də isə İstanbulda Azərbaycan baş konsulluğunun qarşısında oxşar etiraz aksiyası baş tutub. Aksiyalarda səsləndirilən fikirlər və Azərbaycan dövlətinə ünvanlanan ittihamlar hadisələrə yalnız dini və ya ictimai etiraz kimi deyil, dövlətlərarası münasibətlərə təsiri baxımından da yanaşmağı zəruri edir.
Hər bir insanın öz fikrini ifadə etmək hüququ var. Lakin etirazın forması, səsləndirilən ittihamlar və seçilən ünvan da az əhəmiyyət daşımır. Başqa bir dövlətin diplomatik nümayəndəliyi qarşısında aksiya keçirmək, onun rəhbərliyini hədəfə almaq və daxili siyasətini təzyiq vasitəsinə çevirmək artıq sırf fikir mübadiləsi çərçivəsindən kənara çıxır. Dövlətlərarası münasibətlərdə suverenliyə hörmət, qarşılıqlı etimad və diplomatik davranış əsas prinsiplər olaraq qalmalıdır.
Aksiyaların təşkilatçıları öz mövqelərini əsasən Azərbaycanda məktəbli geyimi qaydaları və hicabla bağlı narahatlıqlarla izah edirlər. Bu məsələlərə dair fərqli fikirlərin səsləndirilməsi mümkündür. Ancaq mübahisənin dini həssaslıqlardan çıxaraq Azərbaycan rəhbərliyinə qarşı təhqirlərə, ölkəmizin siyasi kursunun hədəfə alınmasına və dövlətçilik prinsiplərinin müzakirə obyektinə çevrilməsinə qədər genişlənməsi ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan müstəqil dövlətdir. Onun öz Konstitusiyası, qanunları, idarəçilik sistemi və milli maraqları var. Ölkənin daxili məsələləri ilə bağlı qərarlar Azərbaycan Respublikasının hüquqi və siyasi institutlarının səlahiyyətinə daxildir. Başqa ölkədəki ayrı-ayrı qrupların bu qərarlara münasibət bildirməsi onların Azərbaycan dövlətinə siyasi təzyiq göstərmək hüququ yaratmır. Tənqid mümkündür, lakin tənqid qarşılıqlı hörməti və dövlətlərin bərabərliyini aradan qaldırmamalıdır.

Dini dəyərlərə hörmətlə yanaşmaqla dünyəvi dövlət prinsipini müdafiə etmək bir-birinə zidd mövqelər deyil. Azərbaycan öz dövlətçilik modelini tarixi inkişafı, hüquqi sistemi və cəmiyyətin xüsusiyyətləri əsasında müəyyənləşdirib. Türkiyənin də öz dövlətçilik ənənələri və hüquqi çərçivəsi var. Qardaş ölkələr arasında münasibətlər birinin digərinə öz yanaşmasını qəbul etdirməsi üzərində deyil, fərqli məsələlərə dair mövqelərin qarşılıqlı anlaşma şəraitində müzakirəsi əsasında qurulmalıdır.
Burada diqqət çəkən məqam dini mövzuların siyasi təsir vasitəsinə çevrilməsi ehtimalıdır. Dini hisslər cəmiyyətlər üçün həssas məsələdir və bu həssaslıqdan istifadə etməklə ictimai rəyi müəyyən istiqamətə yönəltmək mümkündür. Bununla belə, konkret sübutlar olmadan aksiyaların arxasında vahid mərkəzin və ya hansısa xarici qüvvənin dayandığını iddia etmək düzgün olmaz. Hadisələrin siyasi məqsədləri barədə nəticə çıxarmaq üçün təşkilatçıların bəyanatları, fəaliyyətləri və mövcud faktlar birlikdə araşdırılmalıdır.
Ancaq nəticəsindən asılı olmayaraq, Azərbaycanla Türkiyə arasında inamsızlıq yaratmaq hər iki dövlətin maraqlarına zərər vura bilər. İki ölkənin əməkdaşlığı regional təhlükəsizlikdən enerji layihələrinə, nəqliyyat əlaqələrindən müdafiə sahəsinə qədər geniş istiqamətləri əhatə edir. Bu münasibətlərin zəifləməsi təkcə Bakı və Ankaranın deyil, Cənubi Qafqazda sabitliyin və türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın da perspektivlərinə təsir göstərə bilər. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin pozulmasında maraqlı olan siyasi qüvvələrin belə gərginlikdən faydalanması mümkündür. Buna görə də emosional çağırışlarla faktları bir-birindən ayırmaq, hər bir hadisəni diqqətlə qiymətləndirmək vacibdir.
Türkiyədə keçirilən aksiyaları bütün türk xalqının Azərbaycana münasibəti kimi təqdim etmək nə obyektiv olar, nə də qardaşlıq münasibətlərinə xidmət edər. Aksiyalarda iştirak edən ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyi milyonlarla insanın düşüncəsini ifadə etmir. Eyni zamanda, həmin aksiyalara etiraz edən və Azərbaycanla dostluğun qorunmasını istəyən insanların mövqeyi də nəzərə alınmalıdır. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər bir neçə qrupun şüarları ilə ölçülə bilməyəcək qədər geniş tarixi və ictimai təmələ malikdir.
"Bir millət, iki dövlət" ifadəsi sadəcə siyasi şüar deyil. Bu sözlərin arxasında ortaq dil, mədəniyyət, tarixi yaddaş, ailə bağları və xalqlarımızın nəsillər boyu qoruduğu yaxınlıq dayanır. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdiyi gündən Türkiyə ilə münasibətlərini xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi inkişaf etdirib. İllər ərzində siyasi dialoq, iqtisadi tərəfdaşlıq, enerji və nəqliyyat layihələri, müdafiə sahəsində əməkdaşlıq bu əlaqələri daha da möhkəmləndirib. Qarabağ müharibələri zamanı Türkiyənin Azərbaycana verdiyi siyasi dəstək də xalqımızın yaddaşında mühüm yer tutur.
Bu münasibətlərin gücü hər məsələdə eyni düşünməkdən deyil, fikir ayrılıqları yarandıqda da bir-birinin dövlətçilik hüquqlarına hörmət etməkdən qaynaqlanır. Türkiyə ilə Azərbaycan iki müstəqil dövlətdir. Onların ortaq maraqları nə qədər geniş olsa da, hər birinin öz hüquqi sistemi, siyasi məsuliyyəti və milli prioritetləri mövcuddur. Qardaşlıq bir dövlətin digərinin daxili qərarlarına müdaxiləsini deyil, həmin qərarların qəbul edilməsi hüququna hörmətlə yanaşmasını tələb edir.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin qorunmasında ictimaiyyətin və medianın da üzərinə məsuliyyət düşür. Ayrı-ayrı şəxslərin çıxışlarını bütöv xalqa aid etmək, təsdiqlənməmiş məlumatları yaymaq və emosional mübahisələri düşmənçilik səviyyəsinə çatdırmaq münasibətləri sağlamlaşdırmır. Eyni zamanda, Azərbaycan dövlətinə qarşı təhqiramiz ifadələr və əsassız ittihamlar da normal siyasi müzakirənin tərkib hissəsi kimi qəbul edilməməlidir. Dostluq qarşılıqlı hörmətlə möhkəmlənir, təzyiq və alçaltma ilə deyil.
Azərbaycan öz suverenliyini və milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməklə yanaşı, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığın inkişafına da sadiq qalmalıdır. Bu iki xətt bir-birini istisna etmir. Əksinə, müstəqil dövlətlərin bərabərhüquqlu münasibətləri üzərində qurulan əməkdaşlıq daha dayanıqlı olur. Mövcud fikir ayrılıqları diplomatik dialoqla müzakirə edilməli, xalqlar arasında əsrlər boyu formalaşmış yaxınlığın siyasi mübahisələrin girovuna çevrilməsinə yol verilməməlidir.
Türkiyə ilə Azərbaycanı birləşdirən bağlar müvəqqəti siyasi hadisələrdən daha dərindir. Bu bağların qorunması hər iki dövlətin suverenliyinə hörmət, ortaq maraqların müdafiəsi və xalqların qarşılıqlı etimadının saxlanılması ilə mümkündür. "Bir millət, iki dövlət" prinsipinin əsl məzmunu da məhz budur: ortaq köklərə söykənən, lakin hər iki dövlətin müstəqilliyini və bərabərliyini qoruyan sarsılmaz qardaşlıq.

Şəmsi Qoca-publisist

Telegramda izləyin