İkili standartlar beynəlxalq ədalətə əsas təhdiddir

Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin dərin ziddiyyətlər, artan geosiyasi rəqabət və qlobal təhlükəsizlik mexanizmlərinin zəifləməsi ilə səciyyələnən mürəkkəb mərhələdən keçdiyini deyə bilərik. Beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin edilməsi, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və münaqişələrin sülh yolu ilə həlli kimi fundamental prinsiplər bir çox hallarda siyasi maraqların və güc amilinin təsiri altında arxa plana keçir. Bu vəziyyət beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar problemini daha da aktuallaşdırır və mövcud dünya nizamının ədalətliliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur.
İkili standartlar siyasəti mahiyyət etibarilə eyni hadisələrə, hüquq pozuntularına və siyasi proseslərə müxtəlif meyarlarla yanaşılması deməkdir. Bir dövlətin hərəkətləri beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirildiyi halda, oxşar davranışlar başqa dövlət tərəfindən törədildikdə susqunluqla qarşılanır və ya müxtəlif bəhanələrlə əsaslandırılır. Nəticədə beynəlxalq hüququn universal xarakteri zəifləyir, beynəlxalq təşkilatlara inam azalır, siyasi qərarların obyektivliyi və legitimliyi şübhə altına düşür.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda səsləndirdiyi fikirlər bu problemin mahiyyətinə diqqət çəkir. Dövlət başçısının ikili standartlar siyasətinin beynəlxalq münasibətlərdən tamamilə çıxarılması və cəmiyyətdə bu yanaşmaya sıfır tolerantlıq göstərilməsi ilə bağlı mövqeyi yalnız konkret siyasi vəziyyətin qiymətləndirilməsi deyil, həm də beynəlxalq münasibətlərin daha ədalətli prinsiplər əsasında qurulmasına yönəlmiş çağırış kimi dəyərləndirilə bilər.
Beynəlxalq hüququn gücü onun ayrı-ayrı dövlətlərə münasibətdə necə tətbiq olunmasından asılıdır. Hüquqi normalar yalnız siyasi və iqtisadi baxımdan zəif dövlətlər üçün məcburi xarakter daşıyırsa, güclü dövlətlər isə öz maraqlarını əsas gətirərək həmin normalardan kənara çıxa bilirlərsə, bu zaman beynəlxalq hüququn bərabərlik prinsipi formal xarakter alır. Belə şəraitdə qaydalara əsaslanan dünya nizamı haqqında bəyanatlar ilə real siyasi davranışlar arasında ciddi ziddiyyət yaranır.
Bu problemin ən aydın təzahürlərindən biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının icrası məsələsində müşahidə olunur. Müxtəlif münaqişələrlə bağlı qəbul edilən qətnamələrin bəzilərinin operativ şəkildə həyata keçirilməsi, digərlərinin isə uzun illər ərzində nəticəsiz qalması beynəlxalq sistemdə selektiv yanaşma barədə müzakirələri gücləndirir. Bununla belə, ayrı-ayrı qətnamələrin icra vəziyyəti konkret siyasi və hüquqi şərait nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Əsas prinsip isə dəyişməz qalmalıdır: beynəlxalq qərarların icrası dövlətlərin siyasi çəkisindən və müttəfiqlik münasibətlərindən deyil, hüquqi öhdəliklərdən asılı olmalıdır.
İkili standartların fəsadları xüsusilə müharibə və münaqişələrin həlli prosesində özünü göstərir. Eyni hüquqi prinsiplərin müxtəlif regionlarda fərqli şəkildə tətbiqi beynəlxalq münasibətlərdə etimadı sarsıdır, münaqişə tərəflərinin mövqelərini sərtləşdirir və diplomatik vasitələrin təsir imkanlarını məhdudlaşdırır. Bir tərəfdən ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsipləri müdafiə edilir, digər tərəfdən isə oxşar vəziyyətlərdə bu prinsiplərə münasibət siyasi maraqlara uyğun dəyişirsə, beynəlxalq sistemin obyektivliyinə inam zəifləyir.
Azərbaycanın təcrübəsi bu müzakirələr baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz uzun illər ərazilərinin işğalı, məcburi köçkünlük və münaqişənin nəticələri ilə üzləşib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı prinsiplər ifadə olunmuş, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasına dair tələblər irəli sürülmüşdü. Lakin bu sənədlərin tələblərinin uzun müddət tam icra edilməməsi beynəlxalq hüququn tətbiqində ardıcıllıq məsələsini gündəmə gətirirdi.
Azərbaycan 2020-ci ildə Vətən müharibəsi nəticəsində ərazilərinin bir hissəsini işğaldan azad etdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə suverenliyini bütün ərazisində bərpa etdi. Bu proseslərin beynəlxalq hüquq kontekstində qiymətləndirilməsi zamanı dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq öhdəliklərin icrası prinsipləri əsas götürülməlidir. Eyni zamanda, istənilən münaqişənin nəticələrindən asılı olmayaraq, beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinə, mülki əhalinin müdafiəsinə və insan hüquqlarına hörmət universal meyar olaraq qalmalıdır. Ədalətli yanaşma hüququn yalnız siyasi məqsədlərə uyğun gələn hissəsinin deyil, bütövlükdə tətbiqini tələb edir.
Belə bir şəraitdə beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinin səmərəliliyi və qərarların obyektivliyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. BMT və digər beynəlxalq qurumlar dövlətlər arasında əməkdaşlığın, münaqişələrin qarşısının alınmasının və beynəlxalq hüququn müdafiəsinin əsas platformaları olaraq qalırlar. Lakin bu institutların nüfuzunun qorunması üçün qəbul edilən qərarların ardıcıl icrası, oxşar hadisələrə müqayisəolunan meyarlarla yanaşılması və siyasi maraqların hüquqi prinsipləri üstələməsinə imkan verilməməsi vacibdir. Beynəlxalq sistemdə islahatların müzakirəsi də məhz bu ehtiyacdan irəli gəlir.
İkili standartların aradan qaldırılması dövlətlər arasında etimadın bərpası baxımından da vacibdir. Qarşılıqlı etimad olmayan yerdə siyasi dialoq formal xarakter daşıyır, razılaşmaların davamlılığı zəifləyir və təhlükəsizlik dilemması dərinləşir. Dövlətlər bir-birinin hüquq və maraqlarına hörmət etmədikdə hər bir tərəf öz təhlükəsizliyini birtərəfli vasitələrlə təmin etməyə çalışır. Bu isə silahlanmanın artmasına, regional rəqabətin kəskinləşməsinə və yeni qarşıdurma risklərinin yaranmasına gətirib çıxara bilər.
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu çərçivəsində qaldırılan məsələlər bu baxımdan daha geniş məna daşıyır. Mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoq yalnız fərqli xalqların bir-birini tanıması deyil, həm də beynəlxalq münasibətlərdə bərabərhüquqlu yanaşmanın formalaşması üçün mühüm vasitədir. Lakin dialoqun səmərəli olması üçün bəyanatlarla praktiki fəaliyyət arasında uyğunluq təmin edilməlidir. Müxtəlif mədəniyyətlərə, dinlərə və xalqlara münasibətdə eyni hörmət prinsiplərinin qorunması, ayrı-seçkiliyin bütün formalarının rədd edilməsi və fikir ayrılıqlarının qarşılıqlı anlaşma yolu ilə həlli bu prosesin əsas şərtlərindəndir.
Prezident İlham Əliyevin ikili standartlara qarşı sıfır tolerantlıq çağırışı da bu baxımdan daha ədalətli beynəlxalq münasibətlər sisteminin formalaşdırılması ilə bağlı prinsipial mövqeni ifadə edir. Ədalətli dünya nizamı yalnız güc balansı ilə deyil, dövlətlərin hüquq qarşısında bərabərliyi, suverenliyə hörmət və ümumi qaydaların hamı üçün eyni şəkildə tətbiqi ilə mümkündür. Beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında duran əsas vəzifə məhz bəyan edilən prinsiplərlə real siyasi davranışlar arasındakı uçurumu aradan qaldırmaq və hüququn gücdən üstün olduğu sistemin formalaşmasına nail olmaqdır.

Metin Hüseynov - siyasi sərhçi, politoloq

Telegramda izləyin