Sülhün yolu tarixi həqiqətlərin qəbulundan keçir

Hikmət Hacıyevin Ermənistana ünvanladığı mesaj təkcə diplomatik bəyanat deyil. Bu, doğma yurdlarından didərgin salınmış, illərlə qayıdış həsrəti ilə yaşamış insanların yaddaşında qalan ağrının, itirilmiş ömrün və tarixi ədalət gözləntisinin ifadəsidir. Sülh haqqında danışmaq mümkündür, sənədlər imzalamaq da mümkündür. Ancaq keçmişin ağrılarını görməzliyə vurmaqla xalqlar arasında möhkəm etimad yaratmaq asan deyil.

Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev oktyabrın 26-da Bakıda keçirilən Mədəniyyət və Media Dialoqu Platformasının xüsusi sessiyasında bildirib ki, Ermənistan Azərbaycan xalqından üzr istəməlidir. O, xüsusilə 30 il doğma yurdlarına qayıda bilməyən, qaçqın və məcburi köçkün həyatı yaşayan azərbaycanlıların Ermənistan cəmiyyətindən üzrxahlıq gözlədiyini vurğulayıb. Hacıyev eyni zamanda Azərbaycanın revanş niyyətində olmadığını, əbədi sülhə nail olmaq üçün əlavə addımların atılmasının vacibliyini qeyd edib.
Bu bəyanatın mahiyyəti aydındır: Azərbaycan keçmişə qayıdaraq yeni qarşıdurma yaratmaq deyil, keçmişin həqiqətlərinin qəbul edildiyi bir gələcək qurmaq istəyir. Lakin belə gələcəyin formalaşması üçün tarixin üzərindən xətt çəkmək, insanların yaşadıqlarını əhəmiyyətsiz saymaq mümkün deyil. Sülh yalnız silahların susması deyil, həm də qarşı tərəfin çəkdiyi ağrının tanınmasıdır.

Bir anlıq doğma evindən ayrılmaq məcburiyyətində qalan insanın həyatını təsəvvür edək. O, evinin qapısını bağlayarkən bir neçə gündən sonra geri dönəcəyini düşünə bilər. Açarını özü ilə götürər, həyətindəki ağacın barını, divarındakı şəkilləri, uşaqlığının keçdiyi küçəni xatırlayar. Ancaq günlər aylara, aylar illərə çevrilər. Geri dönüş ümidi uzandıqca insan yalnız evini deyil, həyatının bütöv bir dövrünü itirər. Övladları başqa yerdə böyüyər, valideynləri doğma torpağa qayıtmaq arzusu ilə dünyadan köçər, bir vaxtlar gündəlik həyatın adi hissəsi olan küçələr xatirələrdə yaşayar.
Qaçqınlıq və məcburi köçkünlük sadəcə yaşayış yerinin dəyişməsi deyil. Bu, insanın öz keçmişi ilə bağlarının qırılması, ailə tarixinin yarımçıq qalması, gələcək planlarının alt-üst olmasıdır. İtirilən illəri, yarımçıq qalan ömürləri və yaşanmamış günləri heç bir sənəd geri qaytara bilməz. Buna görə də üzr məsələsi formal ifadədən daha artıq məna daşıyır. O, insanın yaşadığı faciənin qəbul edilməsi və onun ağrısına hörmət göstərilməsidir.

Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında Ermənistan ərazisindən azərbaycanlıların deportasiyaları, Qarabağ münaqişəsi zamanı doğma yurdlarından qovulmuş insanların taleyi, dağıdılmış evlər və ailələrin yaşadığı faciələr mühüm yer tutur. Bu hadisələrin hər biri ayrı-ayrı insanların həyat hekayəsidir. Tarix kitablarında rəqəmlərlə ifadə olunan köçkünlük, əslində, hər ailənin daxilində ayrıca bir ağrıya çevrilib. Kimsə doğulduğu evi, kimsə ata-baba qəbiristanlığını, kimsə isə bir daha görə bilmədiyi yaxınlarının xatirələrini özü ilə daşıyıb.
Belə bir tarixi təcrübədən sonra üzr gözləmək nə intiqam çağırışıdır, nə də gələcək nəsillərə düşmənçilik mirası ötürmək cəhdi. Əksinə, səmimi üzrxahlıq keçmişin məsuliyyətini anlamağın və gələcəkdə oxşar faciələrin təkrarlanmamasına töhfə verməyin yollarından biri ola bilər. Burada söhbət bugünkü erməni vətəndaşlarının hamısını fərdi şəkildə günahlandırmaqdan getmir. Söhbət tarixi hadisələrə dürüst yanaşmaqdan, qurbanların ağrısını inkar etməməkdən və cəmiyyət səviyyəsində barışığa imkan yaratmaqdan gedir.

Ermənistan cəmiyyəti üçün də mühüm seçim qarşısındadır. Keçmişə yalnız bir tərəfin xatirələri və iddiaları prizmasından baxmaq qarşılıqlı etimadı gücləndirmir. Tarixi faktları araşdırmaq, zərər çəkmiş insanların hekayələrini dinləmək, yanlış təsəvvürlərdən və düşmənçilik yaradan ritorikadan uzaqlaşmaq daha sağlam gələcəyin əsasını qoya bilər. Azərbaycanlıların yaşadığı faciələri qəbul etmək Ermənistan cəmiyyətinin öz tarixi ilə açıq şəkildə üzləşməsi üçün də əhəmiyyətli addım olardı.
Bununla yanaşı, üzrxahlıq sülhün bütün problemlərini təkbaşına həll edən sehrli vasitə deyil. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, mülki əhalinin təhlükəsizliyi, mədəni irsin qorunması, tarixi faktların təhrif edilməməsi və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi kimi məsələlər də davamlı diqqət tələb edir. Sülhün dayanıqlı olması üçün siyasi bəyanatlar konkret addımlarla tamamlanmalıdır.
Hikmət Hacıyevin açıqlamasında diqqət çəkən başqa bir məqam Azərbaycanın revanş niyyətində olmadığının vurğulanmasıdır. Bu yanaşma mühüm fərqi ortaya qoyur: keçmişdə baş verənləri unutmaq istəməmək gələcəkdə yeni qarşıdurma arzulamaq demək deyil. Əksinə, tarixi yaddaşı qorumaq və faciələrin təkrarlanmasına yol verməmək sülhün möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Bunun üçün isə tərəflərin bir-birinin ağrısını siyasi mübahisə predmetinə çevirmək əvəzinə, onu anlamağa çalışması vacibdir.
Sülh sazişi dövlətlər arasındakı münasibətləri tənzimləyə bilər, sərhədlərin toxunulmazlığını və qarşılıqlı öhdəlikləri müəyyənləşdirə bilər. Ancaq xalqlar arasında etimadın yaranması daha uzun və mürəkkəb prosesdir. Bu prosesdə tarixi həqiqətlərin qəbul edilməsi, zərərçəkənlərin xatirəsinə hörmət və gələcək nəsillərə qarşı məsuliyyət mühüm yer tutur. Siyasi sənədlər başlanğıc yarada bilər, amma səmimi barışıq üçün cəmiyyətlərin də bu yolun iştirakçısına çevrilməsi lazımdır.
Azərbaycan xalqının gözləntisi də məhz bununla bağlıdır. Doğma yurdlarından didərgin salınmış insanların yaşadıqları ağrının qəbul edilməsi, onların taleyinə hörmətlə yanaşılması və keçmişin faciələrindən nəticə çıxarılması. Üzr keçmişi dəyişməyəcək, itirilmiş illəri qaytarmayacaq. Amma o, gələcəyə münasibəti dəyişə, inamsızlığın aradan qaldırılmasına və yeni münasibətlərin qurulmasına kömək edə bilər.
Tarixdən qaçmaqla gələcək qurmaq mümkün deyil. Keçmişi unutmaq tələb ediləndə yara sağalmır, sadəcə onun üstü örtülür. Əsl barışıq isə ağrının gizlədilməsi ilə deyil, həqiqətin qəbul edilməsi ilə başlayır. Ermənistan cəmiyyəti Azərbaycan xalqının yaşadığı faciələrə vicdanla yanaşmağın vacibliyini anlamalıdır. Çünki sülhün dəyəri yalnız bu gün silahların susması ilə deyil, sabah heç bir insanın doğma yurdundan didərgin düşməyəcəyinə dair inamın yaranması ilə ölçülür.
Şəmsi QOCA

Telegramda izləyin