ADİL NƏBİYEV: "Yol mədəniyyətinin dəyişməsi sürücülük vəsiqəsinin alınması prosesindən daha əvvəl başlamalıdır"

Şəhər yollarındakı sıxlıq və tıxac artıq gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin problemin səbəbi yalnız avtomobillərin sayının çoxluğu deyil. Bəs tıxacların azalması üçün yalnız yol infrastrukturu kifayətdirmi, yoxsa yol mədəniyyətimizi də dəyişməliyik? Süni intellekt tıxac problemini həll edə bilərmi? Nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev BiG.AZ-a açıqlaması zamanı bir sıra suallarımızı cavablandırıb:
"Ağıllı nəqliyyat sistemi və süni intellekt Bakı kimi əhalisi, avtomobil sayı və gündəlik səfər tələbatı yüksək olan böyük şəhərlərdə tıxacların idarə edilməsində çox ciddi imkanlar yarada bilər, lakin burada bir məsələni düzgün başa düşmək lazımdır ki, süni intellekt tıxacı bir anda aradan qaldıracaq möcüzəvi vasitə deyil, mövcud yol-nəqliyyat sisteminin daha düzgün, çevik və qabaqlayıcı şəkildə idarə olunmasına imkan verən güclü alətdir. Ənənəvi nəqliyyat idarəçiliyində çox zaman problem yarandıqdan sonra ona reaksiya verilir, ağıllı sistemin əsas üstünlüyü isə problemin yaranmasını əvvəlcədən proqnozlaşdırmaqdır. Şəhərin müxtəlif nöqtələrindəki kameralar, sensorlar, svetoforlar, ictimai nəqliyyat vasitələrinin GPS məlumatları, dayanacaqlardakı sərnişin sıxlığı, parklanma yerlərinin doluluğu, yol-nəqliyyat hadisələri, təmir işləri, hava şəraiti və digər məlumatlar vahid mərkəzdə toplanaraq süni intellekt vasitəsilə təhlil edilə bilər.

Sistem müəyyən istiqamətdə avtomobil axınının sürətlə artdığını gördükdə tıxac tam formalaşmamış svetoforların fazalarını həmin axına uyğun dəyişə, paralel küçələrdə hərəkəti optimallaşdıra, sürücüləri alternativ istiqamətlərə yönləndirə, ictimai nəqliyyatın hərəkətinə üstünlük verə və qəza və ya nasaz avtomobil nəticəsində yaranan maneəni dərhal müəyyənləşdirərək aidiyyəti xidmətlərə məlumat ötürə bilər. Hətta düzgün qurulmuş sistem əvvəlki günlərin və həftələrin statistikası, tədris müəssisələrinin və iş yerlərinin qrafiki, kütləvi tədbirlər, hava şəraiti və cari nəqliyyat axınını müqayisə etməklə yaxın 15, 30 və ya 60 dəqiqə ərzində hansı küçə və prospektlərdə sıxlığın artacağını proqnozlaşdıra bilər. Bu isə şəhərin nəqliyyatını tıxac yarandıqdan sonra deyil, tıxac yaranmamışdan əvvəl idarə etmək deməkdir".

Ekspert hesab edir ki, Bakının tıxac problemini yalnız süni intellekt və ağıllı svetoforlarla həll etmək mümkün deyil, çünki tıxacın səbəbləri daha genişdir:

"Səhər və axşam pik saatlarında çox böyük sayda insanın eyni vaxtda şəxsi avtomobillə eyni istiqamətlərə hərəkət etməsi, bəzi yol və yolayrıclarının buraxıcılıq qabiliyyətinin həmin tələbata uyğun olmaması, ikinci cərgədə dayanma, qanunsuz parklanma, yolayrıcında qarşı tərəfin bağlı olduğunu görə-görə kəsişməyə daxil olaraq digər istiqamətlərin hərəkətini bağlamaq, avtobusların ümumi avtomobil axınında qalması, qəza və nasaz avtomobillərin hərəkət zolaqlarını tutması, nizamsız yükləmə-boşaltma və digər amillər yolun real buraxıcılıq qabiliyyətini aşağı salır.

Süni intellekt mövcud yol sahəsini daha səmərəli idarə edə bilər, amma fiziki olaraq əlavə yol sahəsi yarada bilməz. Buna görə ağıllı nəqliyyat sistemi ictimai nəqliyyatın inkişafı, avtobusların hərəkət üstünlüyü, avtobus zolaqlarının düzgün təşkili, parklanmanın idarə edilməsi, yolayrıclarının optimallaşdırılması, məktəb və iş səfərlərinin pik saatlarda daha düzgün bölüşdürülməsi və sürücü intizamının gücləndirilməsi ilə paralel həyata keçirilməlidir".

A. Nəbiyev yol mədəniyyətinin formalaşmasında sürücülərin məsuliyyətindən də danışıb:

"Digər çox vacib məsələ sürücülərin yol mədəniyyətidir. Biz bəzən düşünürük ki, cərimələri artırmaqla yol mədəniyyətini avtomatik dəyişmək mümkündür, amma yol mədəniyyəti yalnız cərimə ilə formalaşmır. Əgər sürücü yalnız kamera, radar və ya yol polisi gördükdə qaydaya əməl edir, nəzarət olmayan yerdə isə eyni qaydanı pozursa, bunu yüksək yol mədəniyyəti hesab etmək olmaz. Yol mədəniyyəti insanın nəzarət olmadığı şəraitdə də piyada keçidində piyadaya yol verməsi, dönməzdən əvvəl istiqamət göstəricisini vaxtında qoşması, təhlükəsiz ara məsafəsi saxlaması, sürət rejiminə əməl etməsi, avtobusun dayanacaqdan çıxmasına süni maneə yaratmaması, xüsusi zolaqlara daxil olmaması, ikinci cərgədə avtomobil saxlayaraq bütöv bir küçənin buraxıcılıq qabiliyyətini azaltmaması və qarşısında çıxış olmadığını gördükdə svetoforun yaşıl işığı yansa belə yolayrıcına daxil olmamasıdır. Bir sürücünün qayda pozuntusu bəzən yalnız özünə deyil, arxasında hərəkət edən yüzlərlə avtomobilə və avtobusda olan minlərlə sərnişinin vaxt itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə yol mədəniyyətinin dəyişməsi sürücülük vəsiqəsinin alınması prosesindən daha əvvəl başlamalıdır. Məktəblərdə uşaqlara yol hərəkəti təhlükəsizliyi yalnız nəzəri şəkildə deyil, praktiki formada öyrədilməli, gələcək sürücülərin hazırlığında isə avtomobili sadəcə hərəkət etdirmək deyil, təhlükəni əvvəlcədən görmək, riskləri qiymətləndirmək, digər yol hərəkəti iştirakçılarına hörmət etmək və təhlükəsiz idarəetmə vərdişləri əsas meyarlardan biri olmalıdır. Sürücü başa düşməlidir ki, yol hərəkəti qaydası onun hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün deyil, milyonlarla insanın eyni yol sistemindən təhlükəsiz və nizamlı istifadə etməsi üçün mövcuddur. Piyadaların təhlükəsizliyi məsələsinə də yalnız neçə piyada keçidinin çəkilməsi və ya neçə svetoforun quraşdırılması prizmasından yanaşmaq doğru deyil. Şəhərin piyada üçün təhlükəsizliyini qiymətləndirərkən əsas sual belə olmalıdır: insan yaşadığı binadan çıxaraq məktəbə, dayanacağa, metroya, iş yerinə, parka və ya mağazaya qədər təhlükəsiz, maneəsiz və rahat şəkildə gedə bilirmi? Əgər səki avtomobillərlə tutulursa, piyada hərəkət hissəsinə çıxmağa məcbur qalırsa, keçidin qarşısında avtomobil park edilərək sürücü ilə piyadanın bir-birini görməsi məhdudlaşdırılırsa, küçə zəif işıqlandırılırsa, piyada keçidinə çatmaq üçün insan təhlükəli yol hissəsindən keçməyə məcbur olursa, yaşlı insanlar, uşaqlar, əlilliyi olan şəxslər və uşaq arabası ilə hərəkət edən valideynlər üçün uyğun pandus və təhlükəsiz keçid yoxdursa, həmin ərazidə formal olaraq piyada infrastrukturu mövcud olsa belə, onu tam təhlükəsiz şəhər mühiti hesab etmək çətindir. Xüsusilə məktəblərin, uşaq bağçalarının, xəstəxanaların, metro stansiyalarının, avtobus dayanacaqlarının, parkların və iri ticarət obyektlərinin ətrafında piyadanın təhlükəsizliyi avtomobilin hərəkət sürətindən daha üstün tutulmalıdır.

Burada sürətin düzgün idarə olunması, işıqlandırılmış və görünən piyada keçidləri, təhlükəsizlik adacıqları, səkilərin fasiləsizliyi, panduslar, keçidlərə yaxın ərazilərdə görünməni məhdudlaşdıran parklanmanın qarşısının alınması və sürücünü fiziki olaraq təhlükəsiz sürət seçməyə məcbur edən küçə dizaynı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt bu istiqamətdə də istifadə oluna bilər: sistem piyadaların intensiv olduğu saatları müəyyənləşdirə, svetoforun piyada fazasını real tələbata uyğun dəyişə, təhlükəli nöqtələri və təkrarlanan qayda pozuntularını müəyyənləşdirə və hətta yol-nəqliyyat hadisəsi baş vermədən əvvəl yüksək riskli əraziləri statistik məlumatlar əsasında üzə çıxara bilər".

Ekspert müasir şəhər idarəçiliyində " ağıllı şəhər" konsepsiyasının əhəmiyyətini də vurğulayıb:

"Mənim fikrimcə, gələcəyin ağıllı şəhəri sadəcə küçələrində çoxlu kamera, radar və sensor olan şəhər deyil. Ağıllı şəhər insan davranışını və mümkün səhvləri əvvəlcədən nəzərə alan, məlumat əsasında qərar verən, səhvin ağır nəticəyə çevrilməsinin qarşısını alan və piyadanı, sərnişini, velosipedçini, motosikletçini, avtobusu və avtomobil sürücüsünü vahid nəqliyyat sisteminin iştirakçıları kimi qəbul edən şəhərdir. Süni intellekt tıxacın harada yaranacağını proqnozlaşdıra, svetoforları optimallaşdıra, qəzanı daha tez aşkarlaya, ictimai nəqliyyatın hərəkətini yaxşılaşdıra və yol hərəkəti qaydalarının pozulmasını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər, amma texnologiya insanların davranışını və yol mədəniyyətini təkbaşına dəyişə bilməz.

Bunun üçün texnologiya, düzgün şəhər planlaşdırılması, təhlükəsiz yol infrastrukturu, güclü ictimai nəqliyyat, keyfiyyətli sürücü hazırlığı, davamlı maarifləndirmə və ardıcıl nəzarət eyni sistemin hissələri kimi işləməlidir. Ən əsası isə şəhərin nəqliyyat siyasətində məqsəd yalnız avtomobillərin bir nöqtədən digərinə daha sürətli getməsi olmamalıdır. Əsas məqsəd insanın hansı nəqliyyat vasitəsini seçməsindən asılı olmayaraq mənzil başına təhlükəsiz, rahat, əlçatan və mümkün qədər proqnozlaşdırılan vaxt ərzində çatmasını təmin etmək olmalıdır. Məhz bu yanaşma ağıllı nəqliyyat sisteminin və ümumilikdə müasir şəhər mobilliyinin əsas fəlsəfəsi olmalıdır".

Lalə Məmmədova

Telegramda izləyin