Qayıdışın epik səsi: Şair-publisist Şəmsi Qoca ilə müsahibə

Budəfəki müsahibimiz ədəbi aləmdə özünəməxsus dəst-xətti, tarixi köklərə bağlılığı və qələminin gücü ilə tanınan tanınmış şair-publisist, tədqiqatçı Şəmsi Qocadır. Şəmsi müəllimin yaxın vaxtlarda çapdan çıxan və geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanan "Azərbaycan Ağbabadan başlayır" adlı kitabı təkcə tarixi-etnoqrafik araşdırma deyil, həm də "Qərbi Azərbaycan: Qayıdış dastanı" adlı möhtəşəm dastan-poemanın təməl daşıdır. Müəllif artıq bu dastan-poemaların Qərbi Azərbaycanın 16 tarixi mahalını tam əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsi istiqamətində yorulmaz fəaliyyətini davam etdirir. Oxucuların bu epik layihəyə olan böyük marağını nəzərə alaraq, biz şairin yaradıcılıq laboratoriyasına daxil olduq və qayıdışın poetik yaddaşı, eləcə də bu günkü maarifçilik missiyası haqqında eksklüziv müsahibə hazırladıq.

- Şəmsi müəllim, Milli kimliyimizin və tarixi yaddaşımızın yaşadılması üçün proqramların hazırlanmasında hansı yeni narrativ üsulları (məsələn, dastanvari təhkiyə, bədii-fəlsəfi yanaşma və s.) daha təsirli hesab edirsiniz?

Milli kimliyimizin və tarixi yaddaşımızın yeni nəslə ötürülməsi, eləcə də bu yaddaşın dərindən dərk olunması üçün klassik akademik yanaşmaların bədii-fəlsəfi qatlarla zənginləşdirilməsi zəruridir. Məhz dastanvari təhkiyə, bədii-fəlsəfi yanaşma kimi üsullar tarixi faktları quru informasiya yığınından çıxararaq, onları ruhun və hafizənin bir parçasına çevirməkdə misilsiz gücə malikdir.
Dastanvari təhkiyə üslubu tarixi hadisələri bir silsilə kimi deyil, bir qəhrəmanın və ya bir nəslin taleyi fonunda, bədii obrazlarla canlandırmağa imkan verir. Bu üsul, xüsusilə gənc nəslin tarixi hadisələri emosional şəkildə qavraması üçün olduqca əhəmiyyətlidir, çünki quru rəqəmlər yaddan çıxır, lakin dastan ruhu - ərənlik, vətən sevgisi, mənəvi bütövlük hissi - yaddaşda dərin iz buraxır. Tarixi bir şəxsiyyətin və ya bir bölgənin keçmişini dastan ritmi ilə, sanki bir ağsaqqal nəsihəti və ya bir aşıq təhkiyəsi ilə çatdırmaq, auditoriyada aidiyyət hissini gücləndirir.
Bədii-fəlsəfi yanaşma isə tarixi yalnız "nə baş verib?" sualı ilə deyil, "nə üçün baş verib və bu, bizim varlığımıza nə qatdı?" sualı ilə təhlil etməyə imkan verir. Bu yanaşmada tarix, fəlsəfi bir müstəviyə daşınaraq, zamanın keçiciliyi və milli ruhun əbədiliyi kontekstində şərh edilir. Belə olduqda, tarixi hadisə sadəcə bir keçmiş aktı kimi deyil, bu günümüzü formalaşdıran bir mənəvi özül kimi çıxış edir. Bu, həm də oxucunu və ya dinləyicini passiv müşahidəçidən çıxarıb, öz milli köklərini dərindən araşdıran bir düşünürə çevirir.
Bundan əlavə, tarixi yaddaşın yaşadılmasında müqayisəli və interpretativ metodlardan istifadə etmək, yəni tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyətini dünya fəlsəfəsinin böyük simaları ilə yanaşı qoymaq, milli dəyərlərimizin bəşəri mədəniyyət xəritəsindəki yerini dəqiqləşdirmək üçün vacibdir. Bu, həm milli qüruru artırır, həm də tariximizi yerli məhdudluqdan çıxarıb dünya intellektual dairələrinə inteqrasiya edir. İnanıram ki, yalnız tarixin ruhunu - onun dastanvari, bədii və fəlsəfi məğzini tuta bildikdə, maarifçilik proqramlarımız həqiqi mənada cəmiyyətin intellektual inkişafına və milli kimliyimizin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

-Sizcə, bu cür bədii-fəlsəfi yanaşmaları və dastanvari təhkiyəni rəsmi təhsil proqramlarına və ya müasir mədəni-maarif layihələrinə inteqrasiya edərkən hansı əsas maneələr qarşımıza çıxa bilər?

Bu cür dərin və ruhani yanaşmanı rəsmi təhsilin və ya dövlət sifarişli maarifçilik layihələrinin soyuq, mexaniki çərçivələrinə daxil etmək, əslində, köklü bir ziddiyyətlə üz-üzə qalmaq deməkdir. İlk və ən böyük maneə məhz bürokratik təfəkkürün qəlibləridir. Rəsmi qurumlar proqramları qiymətləndirərkən daha çox rəqəmlərə, standartlaşdırılmış hesabatlara və "çərçivəyə salınmış" nəticələrə üstünlük verirlər. Dastanvari təhkiyə və bədii-fəlsəfi yanaşma isə ruhun azadlığını və fərdi düşüncəni tələb edir; bu, "təlimatlarla" idarə oluna biləcək bir proses deyil. Bürokratik mexanizm rəngarəng, duyğulu və fəlsəfi bir yanaşmanı özü üçün təhlükəli, idarəolunmaz və ya "qeyri-ciddi" hesab edə bilər, çünki bu yanaşmanı standart testlərlə və ya formal iclas protokolları ilə ölçmək mümkün deyil.
İkinci ciddi maneə akademik mühitin və tədris proqramlarının mühafizəkarlığıdır. Uzun illərdir formalaşmış, "quru faktlar" üzərində qurulan tədris metodikası, tarixin və mədəniyyətin bədii-fəlsəfi qatlarını dərk etməkdə çətinlik çəkir. Müəllimlərin və proqram tərtibçilərinin çoxu tarixi bir sıra hadisələrin xronoloji ardıcıllığı kimi görür, onu bir "yaşayan orqanizm" kimi təqdim etmək bacarığından uzaqdırlar. Bu, sadəcə bir metodika məsələsi deyil, həm də yanaşma problemidir. Belə bir yanaşmanın tədrisə gətirilməsi, dərsliklərin və proqramların yenidən, daha səmimi və milli ruhda yazılmasını tələb edir ki, bu da hazırkı "kopyala-yapışdır" prinsipilə işləyən sistem üçün böyük bir yükdür.
Üçüncü maneə cəmiyyətdəki istehlakçı psixologiyası və sürətli məlumat dövrünün gətirdiyi dayazlıqdır. Müasir dövrdə auditoriya daha çox qısa, vizual və yorucu olmayan informasiyaya alışıb. Dastanvari təhkiyə isə zaman, sükunət və dərin düşüncə tələb edir. İnsanlar indi düşünməkdən çox, "məlumatlanmağa" meyllidirlər. Bu kontekstdə dərin, fəlsəfi və bədii layihələrin kütləvi şəkildə maraq doğurması üçün çox ciddi bir maarifçilik "səbri" lazımdır. Lakin, təəssüf ki, qrant hesabına iş görən qurumlar "tez nəticə, tez hesabat" prinsipi ilə çalışdıqları üçün, belə uzunmüddətli və zəhmətli narrativlərə maraq göstərmirlər. Onlar üçün rəqəmlərlə şişirdilmiş statistikalar, dərindən düşünülmüş və ruh qoyulmuş bir işdən daha "cəlbedici" görünür.
Nəhayət, ən acınacaqlı maneə tarixi və mədəniyyəti bir vasitəyə - "pul silmə" alətinə çevirənlərin varlığıdır. Onlar üçün narrativin, dastan ruhunun və ya fəlsəfi dərinliyin heç bir mənası yoxdur. Onların hədəfi proqramın keyfiyyəti deyil, layihənin büdcəsidir. Bu cür yanaşma, milli-mənəvi dəyərlərin özünü belə bir "ticarət əşyasına" çevirir ki, bu da cəmiyyətin o dəyərlərə olan inamını və hörmətini aşındırır. Belə bir mühitdə, həqiqi mənada mədəni-maarif işi görmək istəyən şəxs həm də bu "formalizm maşını" ilə mübarizə aparmalı olur.
"Qərbi Azərbaycan: Qayıdış dastanı" üzərində işləyərkən arxiv materialları ilə bədii təxəyyül arasındakı balansı necə qoruyursunuz?

Tarixi faktı bədii dilə çevirərkən ən çox o faktın ruhunu qorumaq məni düşündürür. Arxiv məlumatı tarixin skeletidir, poeziya isə onun ruhu. Mən faktı təhrif etmirəm, əksinə, onu dastan dilinin genişliyi ilə bəzəyirəm ki, oxucu o quru tarixin içindəki insanın nəfəsini hiss edə bilsin. Məqsədim odur ki, oxucu qayıdışın sadəcə siyasi bir hədəf deyil, mənəvi bir haqq olduğunu dərk etsin.
Gəncliyimizdə Qərbi Azərbaycanla bağlı formalaşan emosional bağlılığı məntiqi və elmi təfəkkürlə necə sintez etmək olar ki, bu, sadəcə nostalgiyaya deyil, strateji baxışa çevrilsin?
Nostalgiya keçmişə baxıb ağlamaqdır, strateji baxış isə o keçmişdən güc alıb gələcəyə addımlamaqdır. Gənclərə sadəcə "tariximizi almışdılar" demək yetərli deyil. Biz onlara Qərbi Azərbaycanın sadəcə bir ərazi deyil, intellektual, mədəni və mənəvi bir irs olduğunu göstərməliyik. Mənim dastanlarımda məqsədim də budur: o torpaqların elmi-tarixi pasportunu bədii dildə yazmaq ki, gənc nəsildə "ora bizimdir" duyğusu ilə yanaşı, "ora bizim üçün nə vəd edir" düşüncəsi də formalaşsın.
Sizcə, maarifçilik işinin keyfiyyətini artırmaq üçün ictimai nəzarət mexanizmlərini hansı formada təşkil etmək olar?
İctimai nəzarət yalnız dövlət qurumlarının hesabatları ilə deyil, ziyalıların, müstəqil tədqiqatçıların və ictimaiyyətin birbaşa iştirakı ilə olmalıdır. Qrant layihələrinin nəticələri ictimai müzakirəyə çıxarılmalı, layihənin nəticəsi "kağız" deyil, "cəmiyyətə verilən real töhfə" ilə ölçülməlidir. Biz elə bir mühit yaratmalıyıq ki, "pul silmək" istəyən şəxs ictimai qınaqla və ziyalıların sərt arqumentləri ilə üz-üzə qalsın. Şəffaflıq olmadıqca, maarifçilik sadəcə imitasiyaya çevrilir.

Şəmsi müəllim, bu dərin və səmimi söhbətə görə sizə təşəkkür edirik. "Qayıdış dastanı"nın yalnız bir kitab deyil, həm də bir millətin mənəvi dirçəliş manifesti olduğunu görmək çox qürurvericidir. Son olaraq, oxucularımıza və bu yolda addımlayan gənc araşdırmaçılara nə demək istərdiniz?

Qayıdış, ilk növbədə, özümüzə, öz kökümüzə və ruhumuza qayıdışdır. Biz torpaqlarımıza qayıtmazdan əvvəl, o torpaqların sevgisini, tarixini və fəlsəfəsini qəlbimizdə və zehnimizdə yenidən diriltməliyik. Gənc araşdırmaçılara tövsiyəm budur: tarixi arxivlərin tozlu rəflərində axtararkən yalnız faktı deyil, o faktın arxasındakı xalqın nəfəsini də axtarsınlar. Qələm, sahib olduğu dastan ruhu ilə birləşəndə ən böyük silahdır. Bizim məqsədimiz keçmişi arxaya çevirib ona baxmaq deyil, keçmişdən gələn nurla gələcəyə körpü salmaqdır. İnanıram ki, hər birimiz öz sahəmizdə, öz "Ağbaba"mızda haqq və ədalət işığını yandırsaq, böyük qayıdışın mənəvi zəminini daha da möhkəmləndirəcəyik. Unutmayaq ki, bir millətin yaddaşı bütöv olanda, o millətin gələcəyi də işıqlı və bəllidir.

Telegramda izləyin